Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Μέσα στο δύσκολο «παιχνίδι» της ξενιτιάς είναι και η σύγκριση των εμπειριών
που συναντάς στη χώρα που έχεις μεταναστεύσει με εκείνες της χώρας που άφησες.
Και για κάποιον που έχει ζήσει υπό ένα ολοκληρωτικό καθεστώς οι προηγούμενες
εμπειρίες είναι ανεξίτηλες. Για να μην πολυλογώ, μου έτυχε να συμμετάσχω για
πρώτη φορά σε Καρναβάλι εδώ στην Ελλάδα. Στη χώρα μου το Καρναβάλι ήταν
απαγορευμένο. Ένα από τα πρώτα πράγματα που φρόντισε να καταργήσει το καθεστώς
ήταν ακριβώς το Καρναβάλι. «Αναμενόμενο» ίσως, αφού στο Καρναβάλι ανατρέπονται
οι ιεραρχίες, διακωμωδείται ανελέητα η εξουσία και απελευθερώνονται τα
«απωθημένα». Υπάρχει όμως κάτι βαθύτερο που θέλω να θίξω: το μίσος των
ολοκληρωτικών καθεστώτων για το γέλιο και το χιούμορ. Εάν υπήρχε η δυνατότητα
να ζωγραφίζει κανείς το «πρόσωπο» του ολοκληρωτισμού, θα προέκυπτε ένα
«πρόσωπο» που έχει σκοτώσει οριστικά το γέλιο. Το πρόσωπο ενός γελοίου
αγέλαστου.

***

Αγέλαστα είναι τα «πρόσωπα» όλων των φανατισμών. Τι κοινό υπάρχει π.χ. ανάμεσα
στο φετβά των φονταμενταλιστών ενάντια στον Σάλμαν Ράσντι και την οργή των
εθνικιστών του Κεμπέκ ενάντια στην ταινία «H επέλαση των βαρβάρων»; Ο κοινός
τους «εχθρός»: το χιούμορ που θίγει «τα ιερά και τα όσια». Γιατί ο φανατισμός
αγαπά μονάχα τις εποποιίες και τους ήρωες. Απεχθάνεται σφόδρα την
αυτο-ειρωνεία γιατί στο βάθος είναι πηγή αυτογνωσίας…

Από αυτή την άποψη, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα δεν πρωτοτύπησαν. Απλώς πήγαν
στα άκρα την παράδοση της «ιερής» εξουσίας. Όσο πιο «ιερή» αυτο-θεωρείται μια
εξουσία, τόσο πιο «ανίερο» θεωρείται το γέλιο. «Το γέλιο είναι επικίνδυνο
γιατί ενθαρρύνει την ανυπακοή» – λέει ο τυφλός μοναχός στο αριστούργημα του
Έκο, «Το όνομα του Ρόδου». Και έχει απόλυτα δίκαιο. Το γέλιο και το χιούμορ
είναι «παιδιά» της διαμαρτυρίας. Συχνά αποκαλύπτουν τον παραλογισμό της
εξουσίας και απελευθερώνουν το άτομο. Είναι το μικρό κλειδί για να ανοίξει
κανείς και να αποδράσει από την «φυλακή» κατήφειας, της απόλυτης αλήθειας και
από την τυραννία της μάζας. Στην Αλβανία το κύριο μέσο αντίστασης στο καθεστώς
έγιναν τα «ανέκδοτα». Το να γελάσεις με ένα καθεστώς που προκαλούσε τον τρόμο
σήμαινε ότι είχες καταφέρει να περισώσεις έναν χώρο ατομικής αυτονομίας.

***

Πάντως, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα και όλοι οι φανατισμοί διαθέτουν το δικό
τους «χιούμορ». (Στη ναζιστική Γερμανία π.χ. «άνθιζαν» τα σατιρικά σκίτσα
ενάντια στους Εβραίους). Το «χιούμορ» του φανατισμού όμως είναι ένα «χιούμορ»
που επιδιώκει τον ευτελισμό των Άλλων: των Εβραίων, των «ταξικών εχθρών», των
αλλόπιστων, των μεταναστών. Είναι το «χιούμορ» του απόλυτου κυνισμού.
«Προτίμησαν να γίνουν σαπούνι για να εισπράττουν τις αποζημιώσεις» – είναι
σήμερα το αγαπημένο ανέκδοτο του αντισημιτισμού. Το «χιούμορ» του ρατσισμού
ενθαρρύνει την μισαλλοδοξία και νομιμοποιεί το έγκλημα.

Υπάρχει ένα διήγημα του Κενζαμπούρο Οέ (βραβείο Νόμπελ 1994) που το βρίσκω
πολύ ταιριαστό με τα όσα λέμε. Σε ένα λεωφορείο εισβάλλουν κάποιοι στρατιώτες
που θέλουν να τρομοκρατήσουν τους επιβάτες. Αναγκάζουν έναν φοιτητή να
κατεβάσει τα παντελόνια και να δείξει τα γυμνά του οπίσθια. Όλοι γελάνε με το
θύμα. Έπειτα από λίγο οι στρατιώτες αναγκάζουν τους μισούς επιβάτες να κάνουν
το ίδιο… Όλη η ιστορία καταλήγει με μια έκρηξη απύθμενου μίσους ανάμεσα
στους ίδιους τους επιβάτες. Το εν λόγω διήγημα ονομάζεται «H φυλή που
βελάζει». Το «χιούμορ» του ρατσισμού δεν δημιουργεί αυτόνομα άτομα αλλά «φυλές
που βελάζουν»….

***

ΥΓ. 25.000 πολιτικούς πρόσφυγες θα απελάσει η Ολλανδία. Δεν ξέρω εάν κάποιοι
από τους πρόσφυγες βρίσκουν την δύναμη να κάνουν χιούμορ αυτή την στιγμή. Εάν
κάνουν όμως, το χιούμορ τους θα μοιάζει στην καφκική ειρωνεία. Την ειρωνεία
που «παράγουν» πάντα τα γκέτο και οι ταπεινωμένοι…

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.