Διαστάσεις Mια διαδικασία κατεδάφισης

Μιχαήλ Άγγελος: «Το μαρτύριο του Αγίου Πέτρου» (1546-50)

«Τι είναι καλύτερο», αναρωτιόταν ο Ντοστογιέφσκι, «μια φτηνή ευτυχία ή ένας
ακριβός πόνος;». H Σαντάλ Τομάς έχει την απάντηση. Στο βιβλίο της
«Υποφέροντας», που μόλις κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο Payot και βρίσκεται
στην κορυφή των μπεστ-σέλερ της Γαλλίας, αποδεικνύει ότι ο πόνος «είναι μια
χώρα όπου μπορεί να γίνουν πάντα ανακαλύψεις». Για να αποδείξει τον ισχυρισμό
της, η συγγραφέας προστρέχει σε μια πλειάδα συγγραφέων, από τον 18ο αιώνα κι
ύστερα. «Ναι, υπάρχει ένα είδος πόνου που γοητεύει τόσο πολύ, που φέρνει στην
ψυχή μια τέτοια γλύκα, ώστε φτάνεις να προτιμάς αυτόν τον πόνο από εκείνο που
αποκαλείται ευχαρίστηση», αναφωνεί η Ζυλί ντε Λεσπινάς, που αγαπούσε χωρίς
ανταπόκριση τον κ. Ντε Γκιμπέρ και την αγαπούσε χωρίς ανταπόκριση ο
μαθηματικός ντ’Αλαμπέρ (τελικά άφησε στον δεύτερο τις ερωτικές επιστολές που
είχε γράψει προς τον πρώτο). Φυσικός σύμμαχός της ο ιππότης φον Ζάχερ-Μάζοχ:
«Να αγαπάς, να αγαπιέσαι, τι ευτυχία! Κι όμως, πόσο θαμπή είναι αυτή η λάμψη
μπροστά στη βασανισμένη ευτυχία που αισθάνεσαι όταν λατρεύεις μια γυναίκα που
σε κάνει παιχνίδι της!».

Ο Σαντ υπέφερε ακόμη περισσότερο. Όπως σημειώνει η συγγραφέας, που τον έχει
μελετήσει καλά, ο μαρκήσιος «οργάνωσε έτσι τη ζωή του ώστε να μη χάσει ούτε
ένα ψίχουλο δυστυχίας». Όταν η Σαντάλ Τομάς μιλά για πόνο, εννοεί κυρίως τον
πόνο από «μέσα», αυτόν που αισθάνονται οι μοναχικοί άνθρωποι ή εκείνοι που
προδόθηκαν από τον έρωτα. Είναι ο πόνος του Τσέζαρε Παβέζε, που έλεγε πως
«όταν υποφέρεις, τουλάχιστον δεν βαριέσαι». Είναι ο πόνος του
εγκαταλελειμμένου ή προδομένου, που περιγράφει τόσο παραστατικά ο Ρολάν Μπαρτ,
αναλύοντας τα αίτια του τετραπλού εξευτελισμού του: «Όντας ζηλιάρης, υποφέρω
τέσσερις φορές: επειδή είμαι ζηλιάρης, επειδή κατηγορώ τον εαυτό μου γι’ αυτό,
επειδή φοβάμαι ότι η ζήλεια μου θα πληγώσει τον άλλο, επειδή αφήνομαι να
υποταχθώ σε μια κοινοτοπία: υποφέρω επειδή είμαι αποκλεισμένος, επειδή είμαι
επιθετικός. Υποφέρω επειδή είμαι τρελός κι επειδή είμαι κοινότοπος». Καμιά
φορά, βέβαια, η ερωτική απογοήτευση οδηγεί στην οριστική ρήξη: ο Παβέζε
αφαίρεσε τη ζωή του στα 42 του χρόνια λόγω της διάλυσης του δεσμού του με την
Αμερικανίδα ηθοποιό Κονστάνς Ντώλινγκ. Αλλά κι αυτό είναι στο παιχνίδι. Ο
Προυστ μιλούσε για τους καημούς που «σου αφαιρούν τη ζωή για μεγάλο χρονικό
διάστημα, καμιά φορά για πάντα».

Με το βιβλίο της, μισό λογοτεχνικό και μισό φιλοσοφικό, η Σαντάλ Τομάς
παρηγορεί, αν δεν γοητεύει, όσους θέλουν να αποδεχθούν τον πόνο τους, αλλά
τους εμποδίζει η έλλειψη προτύπων σε αυτή τη φιλήδονη κοινωνία. Ο Σκοτ
Φιτζέραλντ έλεγε ότι «η ζωή είναι μια διαδικασία κατεδάφισης». Αν δεν μπορούμε
να τη διορθώσουμε, τουλάχιστον ας την απολαύσουμε.