Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Τι είναι η ευτυχία; Και πόσα είδη ευτυχίας υπάρχουν; Για τον φτωχό η ευτυχία
έχει ίσως τη «μορφή» ενός τραπεζικού λογαριασμού σε κάποια τράπεζα στην
Ελβετία. Για τον μετανάστη (ειδικά εκείνον που τον έχουν περιφέρει επί μήνες
σε ουρές) έχει ίσως τη μορφή μιας άδειας παραμονής. Για τον άνεργο έχει ίσως
τη μορφή μιας σταθερής και καλής δουλειάς; Για τον ερωτευμένο, ευτυχία είναι
οι στιγμές που περνάει με την αγαπημένη του…

Πάντως, για να μιλήσουμε για ευτυχία, χρειάζεται πρώτα να συμπληρωθεί
ένα «ελάχιστο όριο»: πώς να μιλήσουμε για ευτυχία π.χ. για κάποιο άτομο που
πεινά, που το καταδιώκουν, που το ταπεινώνουν συστηματικά; Από την άλλη
πλευρά, η ευημερία δεν χαρίζει αυτομάτως την ευτυχία. Πώς αλλιώς εξηγείται η
πρόβλεψη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ότι η κατάθλιψη θα είναι η αρρώστια
του 21ου αιώνα; Ειδικά σ’ εκείνες τις χώρες που έχουν εξασφαλίσει, εν πολλοίς,
την ευζωία. Ο Μπορίς Σιριλνίκ ­ συγγραφέας του βιβλίου «Μια υπέροχη δυστυχία»
(1) – λέει ότι «η ευτυχία είναι πάντα ο καρπός μιας επεξεργασίας. Πρέπει να
την δουλέψεις. H ευτυχία συχνά υπάρχει σε έναν άλλο τόπο, σε έναν άλλο χρόνο,
είναι περίπου μια ουτοπία». Εμείς όμως ζούμε στον «πολιτισμό τού εδώ και
τώρα». Στον πολιτισμό του fast-food, του fast-sex, του fast-όλα. Στον
«πολιτισμό τού εδώ και τώρα» δεν επιτρέπονται οι επεξεργασίες. Οι αγωνίες και
οι ελλείψεις πρέπει να εξαφανίζονται εδώ και τώρα. Οι επιθυμίες πρέπει να
ικανοποιούνται εδώ και τώρα. Και αυτό οδηγεί συχνά στην απογοήτευση, την
επιθετικότητα ή την κατάθλιψη…

***

Ίσως, οι πιο ευτυχισμένοι άνθρωποι να είναι εκείνοι που δεν έχουν
απορίες, που δεν αμφιβάλλουν. Οι φανατισμένοι π.χ. είναι ευτυχισμένοι
άνθρωποι; Μπορεί ο φανατισμός και το μίσος να σου χαρίσουν την ευτυχία; Ίσως
ναι, γιατί λειτουργούν όπως ο μύθος: κατηγοριοποιούν τον κόσμο σε καλό και
κακό, σε άσπρο και μαύρο, σε εμείς και εκείνοι. Και αυτό χαρίζει την ευφορία.
Ο φανατισμός «επανορθώνει» το ναρκισσιστικό τραύμα και ικανοποιεί την ανάγκη
τού ανήκειν. Ανήκω στον περιούσιο λαό, στην περιούσια φυλή, στην περιούσια
θρησκεία, στην περιούσια τάξη. Είμαστε (όλοι) μαζί ενάντια σε εκείνους: χάρη
στον κοινό μας εχθρό, στο κοινό μίσος, αγαπάμε αλλήλους. Έτσι λειτουργεί ο
φανατισμός. Αυτό το είδος ευτυχίας υποσχέθηκαν οι ολοκληρωτισμοί του 20ού
αιώνα αφήνοντας πίσω τους ωκεανούς δυστυχίας και τρόμου.

H διαφορά του φανατισμένου από τον μη φανατισμένο είναι ότι ο πρώτος δεν
αντέχει το βάρος της αμφιβολίας. Γιατί ουσιαστικά δεν αντέχει το βάρος της
ελευθερίας. Όποιος αμφιβάλλει, όποιος ερευνά, όποιος ψάχνει πάντα για κάτι
άλλο, όποιος ψάχνει τη συνάντηση με τον Άλλον, θέτει την ευτυχία του σε
δοκιμασία. Διότι δημιουργεί συγκρούσεις και «ταράζει τα νερά» του εαυτού του
και των άλλων. Εκεί όμως είναι το μεγάλο στοίχημα: η ευτυχία δεν είναι ένα
αντικείμενο που μπορεί να το κατέχει κανείς. Είναι ίσως ένα δια-προσωπικό
«διήγημα», μια «μυθοπλασία» που δεν την ολοκληρώνεις ποτέ. Είναι ένα μοίρασμα
που απαιτεί τη συνάντηση του εαυτού με τον Άλλον. Που απαιτεί αυτό που ο
Σιριλνίκ ονομάζει «δημιουργική σύγκρουση». «H ευτυχία τού εδώ και τώρα είναι
οι ευτυχία που αγοράζεις στο φαρμακείο, είναι το Prozac. Όταν όμως η επίδρασή
του εξαντλείται, η ευτυχία εξαφανίζεται. Για να συναντήσεις την ευτυχία,
πρέπει να αποπειράσαι μια περιπέτεια. Πρέπει να ανοίξεις πανιά»…

***

Πάντως, υπάρχουν άνθρωποι που είναι ευτυχισμένοι και νομίζουν ότι είναι
δυστυχισμένοι και άλλοι που είναι δυστυχισμένοι και νομίζουν ότι είναι
ευτυχισμένοι. Και εμείς οι δύο, αγαπητέ αναγνώστη, σε ποια κατηγορία ανήκουμε
άραγε;

1. Boris Cyrulnik, Un merveilleux malheur, Odile Jacob, 1999.

Ο Γκαζμέντ Καπλάνι είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος.