Kαθημερινές ιστορίες αρχαιοκαπηλικής τρέλας!

Ένα πλήθος από απλά πήλινα αγγεία με τα οποία συνοδεύονταν οι ταφές αρχαίων, νομίσματα και μια σπάνια μακριά λόγχη, είναι η σοδειά από τη σύλληψη αρχαιοκαπήλων. Οι αγρότες τα πουλούν στους μεσάζοντες για μερικά πακέτα τσιγάρων

Ιστορίες για σαμάρια γαϊδάρων που είχαν κουμπιά από ασημένια νομίσματα,
ιστορίες για σκάγια από αρχαίες χρυσές χάντρες στο κυνήγι της τσίχλας φωτίζουν
την άγνωστη, ανθρώπινη πλευρά μιας παράνομης δραστηριότητας που στιγματίζεται
από την κοινωνία ως βαρβαρότητα. Και δείχνουν ότι η ζωή ξεπερνά σε
ευρηματικότητα τη φαντασία. Συγκεντρώθηκαν από έναν αρχαιολόγο με φλέβα…
Τσιφόρου, τον Βαγγέλη Παπακωνσταντίνου, ο οποίος ζει στο Αγρίνιο και αποφάσισε
να ταράξει τα νερά του εφησυχασμού ότι δήθεν ο κόσμος χωρίζεται σε καλούς
αρχαιολόγους και κακούς αρχαιοκάπηλους.

Στην εκτενή εισαγωγή του ο αρχαιολόγος, ο οποίος έχει κάνει το διδακτορικό του
με άριστα πάνω στη Συγκριτική Κοινωνιολογία της Προϊστορικής Εθνολογίας στη
Γαλλία και σήμερα εργάζεται ως απλός «εκθεσάς» προετοιμάζοντας μαθητές, βάλλει
κατά της παλαιάς αρχαιολογίας, των μεθόδων της πατριδολατρίας, επειδή – όπως
λέει – συνήθιζαν να προβάλλουν στην αρχαιολογία αποκλειστικά τα έργα τέχνης ως
εκφραστές μιας «άρχουσας τάξης». Αποκαλύπτει πόσο καταστροφικές συνέπειες
μπορεί να έχει η άσκηση μιας ελλιπούς και χωρίς κοινωνικό έρεισμα νόμιμης
αρχαιολογικής πρακτικής. Και με μια δόση υπερβολής φθάνει στο σημείο να
απαριθμεί και να συγκρίνει τις «επίσημες» καταστροφές με αυτές που προκαλούν
οι αρχαιοκάπηλοι του λαού.

Ηλικιωμένοι αγρότες, ποιμένες, ψαράδες της Αιτωλοακαρνανίας, που είναι
από τους αφύλαχτους και πιο αρχαιοκαπηλικούς νομούς της χώρας, που συνάντησε –
στα καφενεία -, είναι με τις αφηγήσεις τους οι πρωταγωνιστές αυτής της
πραγματείας, που μεταφέρει αυτούσιο τον λόγο, τη σκέψη, το χιούμορ, την
κουτοπονηριά, τα παθήματα, τις δεισιδαιμονίες, τον κόσμο τους.

Πρόκειται βεβαίως για τους φουκαράδες της αρχαιοκαπηλίας, αυτούς που έμειναν
πίσω, γιατί οι άλλοι, οι πονηροί και οι «τυχεροί», μόνο αστραπιαία περάσματα
κάνουν από τις σελίδες του βιβλίου όπου αναφέρονται με ή χωρίς ονόματα –
γιατροί, πολιτικοί, δάσκαλοι, ακόμα και η… βασίλισσα Φρειδερίκη. «H
αρχαιολογική μου παιδεία…», σημειώνει κάπου ο κ. Παπακωνσταντίνου «με έπεισε
πως όση αρχαιολογία υπάρχει στις ανασκαφές και στους σκοτεινούς διαδρόμους
μουσείων και Πανεπιστημίων, άλλη τόση υπάρχει στα καφενεία και τα πεζοδρόμια».
Και αυτό κάνει.

Μία σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα για τους τελευταίους παλιούς
αρχαιοκάπηλους, οι οποίοι συνεχίζουν μια παράδοση που ξεκινά από τα
προϊστορικά χρόνια. Ούτε τα τεχνάσματα και οι παγίδες των αρχιτεκτόνων των
Πυραμίδων ούτε οι κατάρες των Φαραώ ούτε ο φόβος του Θεού ούτε η φρίκη των
νεκρών στους θολωτούς τάφους των Μυκηνών ούτε ο κίνδυνος του θανάτου ή της
τιμωρίας στάθηκαν ικανά ν’ ανακόψουν τις προσπάθειές τους, να σκαλίζουν τα
υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος για να βρουν κάτι χρήσιμο για την κάλυψη των
αναγκών και τη συνέχιση της ζωής. Άλλωστε μερικά από τα ωραιότερα αρχαία
μάρμαρα έγιναν ασβέστης σε κατοπινές εποχές, χάρη στον νόμο της ανακύκλωσης
των υλικών.

Μαγικές συνταγές πλουτισμού

Ωραίος σαν άγαλμα ο άγνωστος – πιθανόν εργάτης – μιας νόμιμης ανασκαφής στην παλιά φωτογραφία κρατά το μαρμάρινο άγαλμα που μοιάζει να ήρθε μόλις στο φως. Όμως και αυτό το εύρημα μπορεί να χαθεί μέσα στην αποθήκη ενός μουσείου

Στο «Εγχειρίδιο Αρχαιοκαπηλίας» υπάρχουν τα πάντα, από το πότε είναι
κατάλληλος ο καιρός για «αρχαιοκαπηλική έρευνα» μέχρι μαγικές συνταγές. Για να
βρίσκετε εύκολα χρυσό: «Την πρώτη λίρα που θα βρεις, θέλει ειδική μεταχείριση.
Πρέπει να τη βράσεις και να πιεις μετά το ζουμί. Λίγο, δε χρειάζεται πολύ.
Μετά είσαι έτοιμος για κανονικό ψάξιμο. Όπου και να βρίσκονται λίρες, θα τις
εντοπίζεις αμέσως».Κάθε περίπτωση ξαφνικού πλουτισμού και κάθε ξαφνική
αναχώρηση συγχωριανού αποδίδεται στα ελληνικά χωριά σε εύρεση αρχαιοτήτων.
Παράδειγμα, η κυρα-Μαρία και η τσούπα της. «Στο δρόμο που πήγαινε βρήκε μια
χελώνα χρυσή, αρχαία. Μπα, τι είναι ετούτο, λέει. Σα χελώνα είναι. Και του
δίνει μια και το πετάει πίσω… Πάει στη μάνα της… Πάμε να ψάξουμε, μπας και
τηνε ξαναβρούμε. Έψαξαν και πού δεν έψαξαν, αλλά τίποτας. Άφαντη η χελώνα. Σε
ρωτάω εγώ τώρα: Αφού δεν το βρήκανε το χελώνι, πώς βρέθηκαν τον άλλο χρόνο με
πολυκατοικία;».

«Άμα βρεθεί τύμβος καλός, πέφτει σύρμα πανελληνίως»

Οι αρχαιότητες που κατασχέθηκαν από την Ασφάλεια Προαστίων φωτογραφίζονται, υπολογίζεται η αξία τους και καταλήγουν στις αποθήκες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου

Για τον επαγγελματία αρχαιοκάπηλο, η δουλειά έχει προβλήματα, δυσκολίες,
έξοδα, βενζίνες, αλλά «μια στις χίλιες να πιάσει και να πέσεις πάνω στο πράμα,
τα ξεχνάς όλα. Θέλει και κότσια η δουλειά όμως. Στον τάφο δεν μπαίνει όποιος
κι όποιος και πολύς κόσμος δεν νταραβερίζεται με τάφους επειδή φοβάται… Αλλά
τι να σου κάνουν κι οι τάφοι! Λίγα πράματα έχουνε μέσα, αν έχουνε ντιπ. Το
μόνο καλό είναι πως ό,τι βρεις ξέρεις ότι δεν είναι σκάρτο πράμα φτιαγμένο από
τις λίρες, τους Γιαννιώτες και τους Αρτινούς… Άλλο πράμα όμως είναι οι
τύμβοι. Αυτοί αξίζουν πολλά, αλλά πώς διάλο να τους ανοίξεις. Είναι μεγάλη
ιστορία ο τύμβος και θέλει μαστοριά… Και ξέρεις, άμα επισημανθεί κανένας
τύμβος καλός, τότε πέφτει σύρμα πανελληνίως και μαζεύονται απ’ όλες τις γωνιές
της Ελλάδας». Στα δύσκολα, επιστρατεύονται και δυναμίτες. «Είπαμε να το
βαρέσουμε. Πάμε βράδυ και βάνουμε δυναμίτες. Σείστηκε ο λόγγος ούλος. Εβγάλαμε
τα κομμάτια και τα πετάγαμε στο ρέμα από κάτω». Γι’ αυτούς που έρχονται ξένοι,
με καινούργια μηχανήματα, ανιχνευτές μετάλλων, οι ντόπιοι σκαρώνουν και
πλάκες. «Πηγαίνω εγώ αποβραδίς σε ένα μέρος καλό, σκάβω, χώνω στο χώμα μια
κατσαρόλα και τη γεμίζω πατσές από τα πρόβατα που είχα σφάξει… Την άλλη μέρα
φτάνουμε αυτού. Έψαχναν, έψαχναν, κοντά στην κατσαρόλα άρχισε το μηχάνημα να
βαράει σαν παλαβό. “Αμάν”, λέει ο Αθηναίος, “πέσαμε σε καλό πράμα”». Για να
εντοπίσουν την ύπαρξη αρχαιοτήτων, οι αρχαιοκάπηλοι ανοίγουν τρύπες με
λοστούς. Αυτό όμως είναι «πληγή κανονική» για τα πρόβατα. «Πάμε εμείς μετά να
βοσκήσουμε τα πράματα και κάθε μέρα έχουμε κι από δυο – τρία με σπασμένα
ποδάρια».

Υπάρχουν όμως κι «εργολάβοι».Στο χωριό δίπλα υπάρχει κανονικό συνεργείο
ανασκαφών. Πας, τους βρίσκεις στο καφενείο, τους λες τι θες κι αυτοί το βράδυ
πάνε κι ανοίγουν έναν τάφο απ’ αυτούς που ξέρουν. Σου φέρνουν τι βρήκαν μέσα,
κανονίζονται τα λεφτά και φεύγεις. Ολόκληρη επιχείρηση!

Έχει ο χρυσός και ανταλλακτική αξία, ακόμα και για τις γυναικοδουλειές.
«Εν πάση περιπτώσει, τ’ άλλα τα σκουλαρίκια με τις αλεπές και πολλά άλλα
πράματα καλά μού τα ‘φαγε… μια δασκάλα. Μου τα ‘τρωγε λίγα λίγα στο
τζάμπα… Μου πήρε σού λέω πολλά και στου τέλους ούτε το μπούτι δεν της
έπιασα, που λέει ο λόγος. Πήρε και μετάθεση μετά κι ησύχασε κι αυτή και γω».

Από άγνοια, στα χέρια των αρχαιοκαπήλων καταστρέφονται σπανιότατα ευρήματα,
όπως μπορεί να είναι ένα ρούχο πλεγμένο με χρυσές χάντρες. «Το πήραμε και μεις
στ’ αστεία κι αφού μαζέψαμε από κάνα – δυο χούφτες ο καθένας μας, γιομώναμε τα
όπλα και τουφεκάγαμε μ’ αυτές τις χάντρες αντίς να βάζουμε βόλια από το
μολύβι. Εγώ έριξα τουλάχιστον δέκα με δέκα πέντε τουφεκιές σε τσίχλες μ’
εκείνες τις χάντρες…»

Δεν είναι όλες οι εξορμήσεις καρποφόρες. «Μια φορά, μου ‘λεγε ο πατέρας μου,
άνοιξαν έναν τάφο, αλλά μέσα δεν βρήκανε τίποτα, ντιπ, παρόλο που μέτρησαν
δεκαπέντε – δεκάξι κεφάλια από πεθαμένους. “Ωρέ”, λέει ο άλλος που ‘σκαβε με
τον πατέρα μ’, “σε γυφταίους επέσαμε σήμερα; Δεν τους έβαλαν τίποτα μαζί;”.
Του λέει ο πατέρας μου: “Τι φωνάζεις; Άμα πεθάνεις εσύ νομίζεις ότι θα σου
βάλουνε τίποτα στον τάφο σου;”».

«H πολιτεία αρνείται να “λερωθεί”»

Οι θησαυροί αργυρών ή χρυσών νομισμάτων μέσα σε πήλινα αγγεία, στα χέρια των αρχαιολόγων αποτελούν βασικό στοιχείο χρονολόγησης, ενώ στα χωριά τα παιδιά αγόραζαν με αρχαία νομίσματα καραμέλες και παγωτά

Δύσκολο να πείσεις έναν τυμβωρύχο ότι βλάπτει με τη σύληση ενός αρχαίου τάφου.
H απολογία του: «Τι κάνω; Ούτε ναρκωτικά πουλάω, ούτε όπλα». Θέση του κ.
Παπακωνσταντίνου είναι ότι «η άρνηση της επίσημης πολιτείας να “λερωθεί”
προσεγγίζοντας τις πληγές της την καθιστά ανίκανη να τις γιατρέψει κάποτε…
Αν ένας οποιοσδήποτε πολίτης καταφέρνει να μάθει από γεροντάκια δίχως κόπο
τόσα και τόσα για ένα κύκλωμα παρανομίας, απλώς και μόνο επειδή κάθεται σ’ ένα
καφενείο χωριού, πώς η Ασφάλεια… δεν καταφέρνει να μάθει διευθύνσεις και
ονόματα»; Είναι γνωστές στους αρχαιολόγους ιστορίες για τις συλλεκτικές
ορέξεις της Φρειδερίκης, η οποία έπιανε και κρατούσε στα χέρια της αγγεία ή
κοσμήματα κατά τις επισκέψεις της σε αρχαιολογικούς χώρους και καμωνόταν ότι
ξεχνούσε να τ’ αφήσει, εκτός και αν κάποιος αρχαιολόγος ή φύλακας της το
υπενθύμιζε σθεναρά.

Χρυσό στεφάνι στον απόπατο

«Όταν έπιασαν τον πατέρα μου και τ’ς αλλ’νούς, εκεί να δεις φάση. Λοιπόν,
ήτανε χειμώνας και ο πατέρας μ’ φόραγε ένα αμπέχονο μακρύ. Μέσα, στ’ μέσα
τσέπ’ είχε χωσ’ ένα χρυσό στεφάνι, π’ το κράτα’ε για δικιά τ’ καβάτζα.

Όταν τ’ς έβαλαν μέσα, τ’ς πήγαν στ’ς παλιές τ’ς φυλακές στο Αγρίνιο για
ανάκρισ’. Τ’ς έψαξαν κιόλα, αλλά δεν τ’ς πήγε στο νου να κοιτάξ’νε και τα
αμπέχονα. Τον πατέρα μ’ όμως τον έπιασε φόβος μεγάλος μην τ’ βρούνε απάνω τ’
το στεφάνι και τον χώσ’νε μέσα για τα καλά.

Ζητάει λοιπόν άδεια να πάει στον απόπατο να κατ’ρήσ’. Ξερ’ς τι έκανε;
Βγάνει το στεφάνι το χρυσό κι αρχίζει να το μαδάει φύλλο φύλλο. Κάθε φύλλο το
πέταγε μέσα στην τρύπα, στον απόπατο! Εκεί να δεις φάσεις!».

Βασιλικές αγορές

«Πολλά βρήκα, λίγα έδωσα σε καλά λεφτά. Χρόνια τώρα, λίγο μετά τον πόλεμο
βρίσκω ένα ζευγάρ’ σκ’λαρίκια απ’ τα καλύτερα. Αριστούργημα σωστό. Ήτανε
κεφάλια από ζαρκάδ’ ή από άλογο. Μια μέρα μού λέει ένας έμπορος: “Πάρ’ τα και
πάμε. Έχω συνεννοηθεί με άνθρωπο καλό που θα σε πληρώσ’ χοντρά”.

Μπαίνουμε στο δικό τ’ τ’ αμάξ’ και τραβάμε προς Αθήνα. Στο δρόμο σταματάμε,
κοντά στην αρχαία Κόρινθο. Νύχτα. Περιμένουμε. Ώπα! Έρχονται τρία αμάξα, ένα
κοντά το άλλο. Όλα μεγάλα, λιμουζίνες. Κατεβαίνει ο φίλος, κατεβαίνει κι ένας
από την κομπανία. Τα παίρνει ο άλλος και πάει στο μεγαλύτερο αμάξ’ απ’ τα
τρία. Μιλάνε λίγο σιγανά κι έρχεται μ’ ένα μάτσο χιλιάρ’κα σαν τούβλο. Δεν
είχα ξαναδεί τόσο λεφτό.

Καθώς βάλαμε μπροστά να φύγουμε πήρε το μάτι μ’ εμένα τι γινόταν στο μεγάλο τ’
αμάξ’, ποιος ήτανε μέσα. H βασίλ’σα, η Φρειδερίκω ήτανε, δε γελιέμαι εγώ
εύκολα.

Πήραμε λεφτά, όχι αστεία, περάσαμε καλά τρεις μέρες στο πανηγύρ’».

Το έκανε… δόντια

«Μια μέρα ξεκινάω με τη γυναίκα μ’ από το χωριό και πάμε στον οδοντίατρο να
φτιάξουμε τα δόντια μας. Αμέσως όμως έκανα καθαρή εξήγησ’: “Κοίτα, γιατρέ,
μετρητά δεν έχω αλλά για να μου βάλεις τα δόντια και για την εργασία θα σ’
αφήσω ετούτο το στεφάνι. Πρέπει να ‘ναι χρυσό, δες κι εσύ που ξέρεις”.
Πραγματικά ήταν ένα στεφάνι από καθαρό χρυσάφ’ με φύλλα σαν ιτιάς. Ο γιατρός,
που δεν έβλεπε καλά από τα γεράματα, το ζύγισε κι είπε με τα πολλά το εντάξ’.

Πήγαινα λοιπόν κάθε τόσο κι όταν έφτιαχνε τα δόντια έκοβε ο γιατρός με το
ψαλίδι κάνα – δυο φύλλα, τα ‘λιωνε και τα ‘φτιαχνε δόντια. Το ίδιο έγινε και
με τη γυναίκα»

INFO

Βαγγέλης Παπακωνσταντίνου, «Εγχειρίδιο Αρχαιοκαπηλίας», εκδ. Περίπλους, σελ. 252.