Παιδεία, οικονομική ανάπτυξη και κοινωνική δικαιοσύνη

O Γιάννης Στουρνάρας είναι Καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, προέδρος και διευθύνων συμβούλος της Εμπορικής Τράπεζας

H απόκτηση παιδείας είναι σημαντική τόσο για τον καθένα χωριστά όσο και για
ολόκληρη την κοινωνία και την οικονομία.

Σε προσωπικό επίπεδο ή σε μικροοικονομικούς όρους, όπως λένε οι οικονομολόγοι,
η εκπαίδευση, από ένα σημείο και μετά, είναι απόφαση επένδυσης σε ανθρώπινο
κεφάλαιο, η οποία οδηγεί σε καλύτερες θέσεις εργασίας και άρα σε μεγαλύτερες
αμοιβές για το υπόλοιπο του εργασιακού βίου. Επιπλέον, αναβαθμίζει το επίπεδο
αξιών του καθενός και επομένως την ποιότητα της ζωής του.

Για ολόκληρη την οικονομία ή αλλιώς σε μακροοικονομικούς όρους, η Παιδεία
επηρεάζει τον ρυθμό ανάπτυξης. Το πώς τον επηρεάζει οι οικονομολόγοι δεν το
γνωρίζουν επακριβώς, αν και τα πρόσφατα υποδείγματα της λεγόμενης «ενδογενούς
ανάπτυξης», τα οποία στηρίζονται σε παλαιότερες λαμπρές ιδέες οικονομολόγων
τιμημένων με το βραβείο Nobel, όπως ο Arrow και ο Solow, αρχίζουν να δίνουν
πιο συγκεκριμένες απαντήσεις.

Σε γενικές γραμμές η επιστήμη, η έρευνα και η τεχνολογία οδηγούν σε
καινοτομίες ή ακόμα και σε νέες ανακαλύψεις, που με τη σειρά τους οδηγούν σε
νέα προϊόντα ή υπηρεσίες που είτε διευκολύνουν τον καταναλωτή, είτε τις
επιχειρήσεις, είτε οδηγούν σε μεγάλες μειώσεις του κόστους παραγωγής. Όλα αυτά
οδηγούν σε αύξηση της παραγωγικότητας και σε υψηλότερη ανάπτυξη. Επίσης, η
εκπαίδευση και η επαγγελματική κατάρτιση βελτιώνουν την ποιότητα της εργασίας
ως συντελεστή της παραγωγής και επομένως την παραγωγικότητά του.

Πέραν αυτών, η παιδεία υπό την ευρύτερη έννοια, οι ανθρωπιστικές σπουδές, οι
κλασικές σπουδές, η τέχνη, οδηγούν σε αναβάθμιση το σύστημα των αξιών μιας
κοινωνίας, βοηθούν τους πολίτες να αντιλαμβάνονται καλύτερα τα όρια μεταξύ
ατομικού οφέλους και κοινού συμφέροντος και ενισχύουν το αίσθημα της
αλληλεξάρτησης, ενώ αντιστρατεύονται τον καταναλωτισμό και ενισχύουν έτσι την
αποταμίευση. H παιδεία βελτιώνει επίσης τον τρόπο της σκέψης και βοηθά στη
λήψη των ορθών αποφάσεων, από τα καθημερινά και ασήμαντα έως τα πιο πολύπλοκα
και σημαντικά. Ένας επιχειρηματίας, π.χ., διαφορετικές αποφάσεις θα πάρει αν
διαθέτει καλή παιδεία παρά αν δεν διαθέτει.

H εκτίμηση της θεμελιώδους εξίσωσης οικονομικής ανάπτυξης, που προκύπτει από
μια συνάρτηση παραγωγής, δείχνει ότι, σε γενικές γραμμές, η μεταβολή του
εθνικού προϊόντος ή αλλιώς η ανάπτυξη «εξηγείται» από τη μεταβολή του
συντελεστή εργασίας και την μεταβολή του κεφαλαίου (δηλαδή τις επενδύσεις),
καθώς και από τη μεταβολή της λεγόμενης συνολικής παραγωγικότητας, αλλιώς
γνωστής ως «υπόλοιπο του Solow» (Solow residual). Μια χώρα που ο πληθυσμός
της, και άρα ο συντελεστής «εργασία», αναπτύσσεται γοργά, ή μια χώρα που
αποταμιεύει και επενδύει πρέπει, σε γενικές γραμμές, να έχει υψηλή ανάπτυξη.
Εδώ μπορεί να λεχθούν πολλά, ιδιαίτερα για το πώς καθορίζονται οι
αποταμιεύσεις ανάλογα με τον βαθμό ανάπτυξης της κάθε χώρας, τη δημοσιονομική
και νομισματική της σταθερότητα, τη σταθερότητα των θεσμών, τη φορολογία
εισοδήματος και κεφαλαίου, τις εισροές κεφαλαίου από το εξωτερικό κ.λπ. Επειδή
μάλιστα η οικονομική ευημερία συνδέεται με το προϊόν κατά κεφαλήν, η
θεμελιώδης εξίσωση της οικονομικής ανάπτυξης «εξηγεί» τη μεταβολή του κατά
κεφαλήν προϊόντος ως συνάρτηση της μεταβολής του λόγου «κεφάλαιο προς εργασία»
και της μεταβολής της συνολικής παραγωγικότητας.

Εμπειρικές μελέτες δείχνουν ότι η μεταβολή της εργασίας και του κεφαλαίου
μπορούν να ερμηνεύσουν μόνο το μισό, περίπου, της ανάπτυξης. Το άλλο μισό
αποδίδεται στη μεταβολή της συνολικής παραγωγικότητας, η οποία αντανακλά
ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο οι συντελεστές της παραγωγής συνδυάζονται
στην παραγωγική διαδικασία. H συνολική παραγωγικότητα εξαρτάται από πλήθος
παραγόντων, μακροοικονομικούς, μικροοικονομικούς, κοινωνικούς, θεσμικούς,
μεταξύ των οποίων πρωτεύοντα ρόλο διαδραματίζουν η εκπαίδευση, η
επιχειρηματικότητα και η καινοτομία. Πιο συγκεκριμένα, πιθανές ερμηνείες για
τη συνολική παραγωγικότητα είναι οι εξής:

* Το επίπεδο μικροοργάνωσης.

* Οι μακροοικονομικές επιδόσεις της χώρας και η μακροοικονομική σταθερότητα
που επικρατεί.

* H αποτελεσματικότητα του φορολογικού συστήματος.

* Το επίπεδο των εργασιακών σχέσεων.

* H εξωστρεφής επιχειρηματική δραστηριότητα.

* H αποτελεσματικότητα της δημόσιας διοίκησης και το πλαίσιο εποπτείας των
αγορών.

* Το επίπεδο του ανταγωνισμού και της ευελιξίας που επικρατεί στις αγορές και
τα ενδεχόμενα εμπόδια ή τα κίνητρα στην ανάπτυξη της επιχειρηματικής
δραστηριότητας.

* H σταθερότητα των θεσμών.

* Ο πολιτισμός και η θρησκεία.

* Το επίπεδο της εκπαίδευσης.

Ο οικονομικός ιστορικός David Landes στο περίφημο βιβλίο του «The Wealth &
Poverty of Nations» («Πλούτος και Φτώχεια των Εθνών»), Εκδόσεις Abacus, 1998,
αναλύει και παραθέτει πλήθος στοιχείων για την επίπτωση αυτών των παραγόντων
στην οικονομική ανάπτυξη διά μέσου των αιώνων. Ιδιαίτερα τονίζει ότι τα έθνη
εκείνα που απαρτίζονται από «ανοιχτές» κοινωνίες, χαρακτηρίζονται από
εξωστρέφεια και, κυρίως, επενδύουν στον ανθρώπινο παράγοντα και φροντίζουν για
την αναβάθμιση των δεξιοτήτων του ανθρώπινου δυναμικού είναι εκείνα που,
ceteris paribus, παρουσιάζουν διαχρονικά τις υψηλότερες αναπτυξιακές επιδόσεις.

Το επίπεδο εκπαίδευσης σε μια χώρα προσδιορίζει σε μεγάλο βαθμό τις αξίες και
τη νοοτροπία που επικρατούν, διαμορφώνει τη σχέση μεταξύ αλτρουισμού και
ατομικότητας και καλλιεργεί στον πληθυσμό τη συναίσθηση της κοινωνικής ευθύνης
και αλληλεξάρτησης. Άλλες είναι οι μακροχρόνιες αναπτυξιακές επιδόσεις χωρών
όπου επικρατεί κλίμα κοινωνικής συναίνεσης και άλλες οι επιδόσεις χωρών όπου
επικρατεί κλίμα κοινωνικής αντιπαράθεσης.

H εκπαίδευση όμως έχει και πιο άμεση επίδραση στην ανάπτυξη, αφενός μέσω της
ποιότητας του συντελεστή εργασίας και αφετέρου μέσω του τρόπου με τον οποίο
συνδυάζονται οι συντελεστές της παραγωγής προκειμένου να παραχθεί αξία.

H ποιότητα της προσφερόμενης εργασίας εξαρτάται από τις δεξιότητες του
ανθρώπινου δυναμικού. Επομένως, ενέργειες για τη βελτίωση των δεξιοτήτων του
ανθρώπινου δυναμικού έχουν θετική επίπτωση στην παραγωγή. Πρόσφατες μελέτες
του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) δείχνουν ότι
σημασία για την ανάπτυξη δεν έχει μόνο η ποιότητα της Πρωτοβάθμιας,
Δευτεροβάθμιας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης αλλά και η επαγγελματική κατάρτιση
και η διά βίου μάθηση.

Είναι χαρακτηριστικό ότι τις τελευταίες δύο δεκαετίες, κλάδοι οικονομικής
δραστηριότητας αναπτύσσονται και φθίνουν με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα από ό,τι
στο παρελθόν. Το συγκριτικό πλεονέκτημα αλλάζει, είτε λόγω των επιπτώσεων της
παγκοσμιοποίησης, είτε λόγω της εξέλιξης της τεχνολογίας, είτε, τέλος, λόγω
των αλλαγών στις καταναλωτικές προτιμήσεις. Μέσα σε αυτό το διαρκώς
μεταβαλλόμενο περιβάλλον απαιτείται οι εργαζόμενοι να αποκτούν συνεχώς νέες
δεξιότητες και τα εκπαιδευτικά προγράμματα να αναπροσαρμόζονται διαρκώς
προκειμένου να αποφευχθεί η άνοδος της διαρθρωτικής ανεργίας.

O δεύτερος σημαντικός άμεσος τρόπος με τον οποίο η εκπαίδευση μπορεί να
επηρεάσει την οικονομική ανάπτυξη είναι μέσω της επιχειρηματικότητας.
Επιχειρηματικότητα είναι ο τρόπος με τον οποίο συνδυάζονται οι συντελεστές της
παραγωγής μαζί με τη διαθέσιμη γνώση και πληροφορία προκειμένου να παραχθούν
νέες αξίες.

H εκπαίδευση είναι συνδεδεμένη με την επιχειρηματικότητα διότι επηρεάζει τον
τρόπο που λαμβάνονται οι επιχειρηματικές αποφάσεις και δημιουργεί την υποδομή
για καινοτομίες, δηλαδή για εφαρμογές της γνώσης σε συγκεκριμένους τομείς
προκειμένου είτε να παραχθούν καινούργια προϊόντα και υπηρεσίες είτε να
εφαρμοστούν διαδικασίες που οδηγούν σε μείωση του κόστους παραγωγής. Εδώ
πρέπει να σημειωθεί πως δεν σημαίνει, κατ’ ανάγκη, ότι όλες οι χώρες που
διακρίνονται για τις επιδόσεις τους στη βασική επιστημονική έρευνα έχουν και
υψηλή οικονομική ανάπτυξη. Διότι η εφαρμογή της επιστήμης στην οικονομία
συναρτάται, μεταξύ άλλων, με ένα πλέγμα σχέσεων μεταξύ επιστημονικής έρευνας
και επιχειρήσεων, όπου καταλυτικό ρόλο διαδραματίζουν η επιχειρηματικότητα, η
εκπαίδευση του εργατικού δυναμικού στις νέες τεχνολογίες, καθώς και η οργάνωση
και η διοίκηση. Αυτή η παρατήρηση εξηγεί επίσης και τη χρονική υστέρηση που
συνήθως υπάρχει μεταξύ της εφαρμογής μιας καινοτομίας (π.χ. ενός νέου
λογισμικού) και της μέτρησης της επίπτωσής της στην παραγωγικότητα, ιδιαίτερα
σε μακροοικονομικό επίπεδο.

H ποιότητα της παιδείας δεν είναι μόνο θέμα χρηματοδότησης και πόρων, αλλά και
οργάνωσης και διαχείρισης του συστήματος. Όπως έχουν δείξει τα αποτελέσματα
συγκριτικών επιδόσεων των μαθητών σε διάφορες χώρες, στην Αμερική, π.χ., που
δαπανά πολύ μεγάλο ποσοστό του εθνικού εισοδήματος για την παιδεία, οι μέσες
επιδόσεις των μαθητών της είναι από τις πιο χαμηλές σε σύγκριση με άλλες
ανεπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες. Βέβαια η μέτρηση της ποιότητας γίνεται
με δείκτες που δεν είναι παραδεκτοί από όλους τους ειδικούς της εκπαίδευσης. H
«μέθοδος Πίζα» που χρησιμοποιείται στις μετρήσεις εγείρει αμφισβητήσεις για
την εγκυρότητά της. Οι Έλληνες μαθητές αξιολογούνται και αυτοί αρκετά χαμηλά,
σύμφωνα με τη μέθοδο αυτή.

H παιδεία δεν σχετίζεται μόνο με την οικονομική ανάπτυξη αλλά και με την
κοινωνική δικαιοσύνη. Οικονομολόγοι που ασχολούνται με τη μελέτη των
οικονομικών ανισοτήτων έχουν καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι πόροι που
αφιερώνονται αποτελεσματικά στην παιδεία αποτελούν μία από τις καλύτερες
μορφές κρατικής παρέμβασης για την άρση των οικονομικών και των κοινωνικών
ανισοτήτων. H ισότητα των ευκαιριών πρόσβασης σε υψηλής ποιότητας παιδεία για
όλα τα παιδιά, ανεξαρτήτως τάξης και καταγωγής, είναι η καλύτερη μορφή
κοινωνικής πολιτικής και αποτελεί αναγκαία συνθήκη για κοινωνική δικαιοσύνη.
(Αναγκαία αλλά όχι και ικανή συνθήκη: Κατά τον Bernstei, «η καλή παιδεία δεν
μπορεί να αντισταθμίσει την έλλειψη μιας καλής κοινωνίας»).

Κατά την άποψή μου, ο καλύτερος τρόπος για να εξασφαλιστεί η ισότητα στις
ευκαιρίες είναι μέσω της ενίσχυσης του δημόσιου σχολείου, σε ένα περιβάλλον
όπου η κρατική και η μη κρατική παιδεία μπορούν να συνυπάρξουν. Ενίσχυση της
υποδομής, ενίσχυση των δεξιοτήτων των εκπαιδευτικών, εκσυγχρονισμός της
διδακτέας ύλης, διδασκαλία περισσότερων ξένων γλωσσών, εκσυγχρονισμός των
μεθόδων διδασκαλίας λαμβάνοντας υπ’ όψη την τεράστια πρόοδο της τεχνολογίας τα
τελευταία χρόνια, την ανάπτυξη του Διαδικτύου και την παγκοσμιοποίηση.
Ενδεχομένως επίσης είναι σκόπιμο να αυξηθεί η ευελιξία του δημόσιου σχολείου,
να μειωθεί ο συγκεντρωτισμός στη λήψη αποφάσεων (όχι όλες οι αποφάσεις στο
υπουργείο Παιδείας) και να βελτιωθούν δραστικά οι διαδικασίες διοίκησης και
οργάνωσης (management) του συστήματος.

H άποψη αυτή στηρίζεται σε επιχειρήματα που έχουν να κάνουν με την επίτευξη
οικονομιών κλίμακας στην επιδίωξη του στόχου της ισότητας των ευκαιριών και,
φυσικά, στη σχετική στενότητα των διαθέσιμων πόρων. Υπάρχουν όμως και άλλες
απόψεις σχετικά με το θέμα αυτό, όπως η κατ’ ευθείαν επιδότηση των μαθητών (ή
και φοιτητών) ή η δανειοδότησή τους προκειμένου να επιλέξουν το σχολείο της
προτίμησής τους. Σύμφωνα με τις απόψεις αυτές η ενίσχυση του δημόσιου σχολείου
δεν είναι αναγκαία.

Είναι σκόπιμο να εξεταστεί ο ρεαλισμός και η αποτελεσματικότητα των
εναλλακτικών τρόπων επίτευξης του στόχου της ισότητας των ευκαιριών,
λαμβάνοντας υπόψη την εμπειρία και άλλων ευρωπαϊκών χωρών και των Ηνωμένων
Πολιτειών.

Τέλος, ένα βασικό ερώτημα σχετικά με τα θέματα αυτά είναι αν η επιδίωξη της
ισότητας αντιστρατεύεται την επιδίωξη της ποιότητας, λαμβάνοντας βέβαια υπόψη
τα γνωστά προβλήματα μέτρησης της ποιότητας. Οι ειδικοί διίστανται, αν και η
εμπειρία δείχνει (ιδιαίτερα των σκανδιναβικών χωρών) ότι, υπό ορισμένες
προϋποθέσεις, τα δύο μπορούν να συνυπάρξουν. Οι διαφορές μπορούν να γεφυρωθούν
έως έναν βαθμό αν με την ισότητα εννοούμε ισότητα των ευκαιριών και όχι
ισότητα των αποτελεσμάτων, που αποτελεί πολύ πιο περιοριστικό (και κατά την
άποψή μου μη ρεαλιστικό) στόχο.

H (ενδεχομένως αντίστροφη) σχέση μεταξύ ισότητας και ποιότητας δεν είναι ίδια
στο μικροοικονομικό και στο μακροοικονομικό (ή κοινωνικό) επίπεδο. Ας δούμε
ένα παράδειγμα: H αύξηση στη χώρα μας του αριθμού των φοιτητών τα τελευταία
χρόνια με την ίδρυση πολλών Πανεπιστημίων σε αρκετές πόλεις της χώρας μπορεί
να επέφερε χειροτέρευση ορισμένων ποιοτικών δεικτών, όπως είναι η δαπάνη ανά
φοιτητή, ο αριθμός των διεθνώς αναγνωρισμένων επιστημονικών δημοσιεύσεων ανά
διδάσκοντα κ.λπ. Από την άλλη πλευρά όμως, η αύξηση του αριθμού των ατόμων με
πανεπιστημιακή παιδεία σε όλη τη χώρα και η ενίσχυση της περιφερειακής
διάστασης αυτού του φαινομένου συνιστούν μια θετική «εξωτερική οικονομία»
(extemality) που συμβάλλει στην αύξηση της συνολικής παραγωγικότητας και στην
αναβάθμιση του συστήματος αξιών όλης της κοινωνίας.

Το κείμενο αποτελεί εισήγηση του Γιάννη Στουρνάρα στο Πανελλήνιο
Επιστημονικό Συνέδριο για την Εκπαίδευση και την Ανάπτυξη, που έγινε στη
Λαμία, στις 10 Ιανουαρίου 2004