H πολιτική του σαλονιού

Ανάγνωση έργου σε παρισινό σαλόνι

Εδώ και πολλές ημέρες, το θέμα της ημέρας είναι η διαδοχή στην ηγεσία του
κυβερνώντος κόμματος. Ανάμεσα στα ποικίλα, θετικά και αρνητικά σχόλια που
γίνονται σχετικά, σημαντική θέση κατέχει η παρατήρηση ότι πρόκειται για εκλογή
«του σαλονιού». Διχάζονται βέβαια οι γνώμες για το αν το καθοριστικής σημασίας
σαλόνι, όπου ελήφθη η απόφασις, ευρίσκεται πέραν του Ατλαντικού και ανήκει
στην κυρία Μαγδαληνή Ολόλαμπρη την Σερβοκτόνο (Μαντλίν Ολμπράιτ, πρίνσες οφ
Κόσοβο, επί το αμερικανικότερον) ή αν το παιχνίδι παίχτηκε σε κάποιο από τα
πολλά ημεδαπά σαλόνια της νέας (ελέω κοινοτικών πλαισίων στήριξης και
Ολυμπιακών έργων) σοσιαλιστικής πλουτοκρατίας. Ουδείς όμως (επικροτών ή
διαφωνών) αμφισβητεί ότι η προκριθείσα διαδικασία, έστω και αν θα ολοκληρωθεί
με μία ρωμαϊκού τύπου «ομόφωνη» και «εκ της βάσεως» εκλογή του ενός, μοναδικού
υποψηφίου, πόρρω απέχει μιας σύγχρονης «ευρωπαϊκής» διαδοχής.

Βεβαίως, οι επιλογές του σαλονιού δεν είναι ξένες προς τα σύγχρονα πολιτικά
ήθη. Οι παλαιότεροι θα ενθυμούνται την εκλογή διαδόχου του αποθανόντος
στρατάρχη Παπάγου που συνετελέσθη εις τα σαλόνια της κας Πιουριφόι, πρέσβειρας
της υπερατλαντικής προστάτιδος – αν και οι ιστορικοί αναφέρουν πως το
κουζινοκαθιστικό της κας Φρειδερίκης Ντεγκρέτσια (όπως θα την λέγαμε σήμερα)
έπαιξε και αυτό τον ρόλο του. Και όλοι ενθυμούνται το σαλόνι γνωστής βίλας των
βορείων προαστίων (αποκληθείσης και «πωπόσπιτο» από αείμνηστο πολιτικό) όπου
ελαμβάνοντο προ δεκαετίας όλες οι σημαντικές για τον τόπο πολιτικές αποφάσεις.

Παρ’ όλα αυτά, στις ημέρες μας, ο όρος «του σαλονιού» χρησιμοποιείται
σχεδόν αποκλειστικά με μειωτικό, αν όχι και απαξιωτικό χαρακτήρα. Επαναστάτη
του σαλονιού ονομάζουμε τον ψευτοεπαναστάτη, πολιτική του σαλονιού είναι η
πολιτική που δεν αντιμετωπίζει τα πραγματικά προβλήματα, που προσεγγίζει
προσχηματικά μόνον τις ανάγκες, τα ρεύματα, τις ανακατατάξεις της κοινωνίας,
την οποία επιχειρεί να καθοδηγήσει. Ακόμα και το «σκυλάκι του σαλονιού»
σηματοδοτεί κάποιο ζώο που στερείται τη δύναμη, τη γενναιότητα, την ευφυΐα,
την αφοσίωση που είθισται να συνδέονται με τα συγκεκριμένα τετράποδα.

Δεν ήταν όμως πάντοτε έτσι. Υπήρξαν εποχές, και μάλιστα εποχές πολιτικής και
πολιτιστικής ακμής, που τα «σαλόνια» αποτέλεσαν σημαντικούς πόλους έλξης του
πνευματικού κόσμου και στήριξαν την επιστημονική κοινότητα με την ίδια, αν όχι
μεγαλύτερη, αποτελεσματικότητα από τους προς τούτο θεσμοθετημένους φορείς.

Στην αρχαία Αθήνα, η θέση της γυναίκας ήταν στο σπίτι της. Δεν ήταν
αποδεκτή στην Αγορά, τον θεσμοθετημένο χώρο δημοσιοποίησης και αντιπαράθεσης
ιδεών, δεν είχε δικαίωμα λόγου στα συμπόσια, δεν ήξερε καλά καλά να γράφει και
να διαβάζει, αφού οι περισσότερες οικογένειες δεν θεωρούσαν αναγκαίο να
μορφώνουν τα κορίτσια τους. Κι όμως, σ’ αυτή την ανδροκρατούμενη Αθήνα, μια
γυναίκα, μια ξένη, κατάφερε να μετατρέψει το σπίτι της – το σαλόνι της – σ’
ένα ακμάζον πολιτιστικό κέντρο, όπου σύχναζαν άνθρωποι σαν τον Σωκράτη, τον
Πλάτωνα και τον Αναξαγόρα, οι οποίοι δεν δίσταζαν να συζητούν μαζί της για τις
φιλοσοφικές τους ανησυχίες και αναζητήσεις. Ήταν βέβαια η Ασπασία, η
πολυσυζητημένη παλλακίδα του Περικλή. Γεννημένη στη Μίλητο, όπου χάρη στην
ευρύτητα πνεύματος του πατέρα της είχε αποκτήσει μια πρωτοφανή για γυναίκα
μόρφωση, εγκαταστάθηκε γύρω στο 450 π.X. στην Αθήνα. H σχέση της με τον
Περικλή αποτέλεσε σκάνδαλο, όχι τόσο γιατί δεν νομιμοποιήθηκε ποτέ – κάτι
τέτοιο άλλωστε το απαγόρευε ο νόμος, αφού η Ασπασία ήταν ξένη – όσο γιατί ο
Περικλής την αντιμετώπιζε ισότιμα και έδειχνε να υπολογίζει σοβαρά τη γνώμη
της.

Κι αν η Ασπασία και το σαλόνι της αποτελούσαν μια εξαίρεση στην αρχαία Αθήνα,
τα παρισινά σαλόνια, που άρχισαν να λειτουργούν κατά την προεπαναστατική
περίοδο και συνέχισαν να ακμάζουν μέχρι και τα μέσα του 19ου αιώνα,
αποτελούσαν τον κανόνα. H θέση της γυναίκας, έστω και της αριστοκράτισσας ή
της μεγαλοαστής, τόσο κατά την περίοδο του Διαφωτισμού όσο και κατά τα
μετεπαναστατικά χρόνια δεν ήταν ιδιαίτερα ζηλευτή. Αποκλεισμένη από τα σχολεία
και τα πανεπιστήμια, αποκλεισμένη από τη θεσμοθετημένη πολιτική και
πολιτιστική ζωή, δεν είχε άλλον ρόλο να παίξει εκτός απ’ αυτόν της
οικοδέσποινας. Ωστόσο, ενσαρκώνοντας με επιδεξιότητα αυτόν τον ρόλο, αρκετές
γυναίκες – η Ιστορία τις ονόμασε salonnieres – κατόρθωσαν να μετατρέψουν το
σπίτι τους σε σημαντικό φορέα πολιτικής, λογοτεχνικής και, σε κάποιες
περιπτώσεις, επιστημονικής παραγωγής.

Δεν θα ‘ταν ίσως υπερβολή αν χαρακτηρίζαμε τον Διαφωτισμό – χωρίς την
παραμικρή μειωτική πρόθεση – ως ένα κίνημα των σαλονιών. Όλα τα κορυφαία
ονόματα της γαλλικής διανόησης του 18ου αιώνα υπήρξαν τακτικοί θαμώνες τους.
Το λαμπρότερο αστέρι αυτών των κύκλων ήταν, αναμφίβολα, ο Ζαν λε Ρον ντ’
Αλαμπέρ. Κυριολεκτικά γέννημα-θρέμμα των σαλονιών, νόθος γιος μιας ονομαστής
salonniere, της madame de Tencin, αφού πέρναγε – σύμφωνα με τους
χρονικογράφους της εποχής – το πρωινό του συντροφιά με τις εξισώσεις του, το
βράδυ έπαιρνε τον δρόμο για τα πολιτικο-λογοτεχνικά σαλόνια της madame
Geoffrin, της madame du Deffend και, κυρίως, της Julie de Lespinasse, του
μεγάλου άτυχου έρωτα της ζωής του.

Οι «κύκλοι» και η έγκριση της οικοδέσποινας

Ο μαθηματικός Ζαν λε Ρον ντ’ Αλαμπέρ

Ο Βολταίρος, ο Μοντεσκιέ, ο Ντιντερό, οι κάπως πιο ελαφροί Μαριβό και
Μαρμοντέλ στα σαλόνια διάβασαν για πρώτη φορά τα έργα τους, εκεί δέχθηκαν τις
πρώτες κριτικές τους. Άλλωστε, πριν ένα έργο πάρει τον δρόμο για το
τυπογραφείο, έπρεπε απαραίτητα να διαβαστεί σε έναν ή περισσότερους «κύκλους»
και να πάρει την έγκριση της αντίστοιχης οικοδέσποινας. Ο μόνος που υιοθέτησε
διαφορετική στάση ήταν ο Ζαν Ζακ Ρουσώ. Φανατικά μισογύνης (οι γυναίκες ήταν
κατάλληλες μόνο για να κυοφορούν τα νόθα του, που είχαν γεμίσει τα
ορφανοτροφεία της Γαλλίας) ισχυριζόταν ότι κανενός είδους σοβαρός
προβληματισμός δεν μπορούσε να λάβει χώρα σ’ έναν χώρο όπου προήδρευε
γυναίκα…

H πολιτική των διαφόρων salonnieres δεν ήταν ενιαία. Το σαλόνι της madame
Geoffrin, για παράδειγμα, ήταν μάλλον συντηρητικό. Οι άμεσα πολιτικές
συζητήσεις και τα τολμηρά ερωτικά υπονοούμενα ήταν απαγορευμένα. H
οικοδέσποινα αντιμετώπιζε με εξαιρετική επιείκεια και καλοσύνη τα έργα που
παρουσίαζαν στο σαλόνι της οι διάφοροι φιλοξενούμενοί της και έδινε μάχες για
να τους «τακτοποιήσει» σε διάφορες θέσεις. Οι χρονικογράφοι ισχυρίζονται ότι ο
Ντ’ Αλαμπέρ οφείλει την είσοδό του στην Ακαδημία πολύ περισσότερο στην
υποστήριξη της madame Geoffrin παρά στην «Πραγματεία περί Δυναμικής»,
όσο και αν η συνεισφορά του μνημειώδους αυτού έργου υπήρξε καθοριστική στον
τομέα της Μαθηματικής Φυσικής.

Αντίθετα, η madame du Deffend διατηρούσε ένα πολύ πιο φιλελεύθερο σαλόνι, αλλά
ασκούσε σκληρή κριτική στα έργα που της υποβάλλονταν και συχνά καταδίκαζε διά
της γελοιοποιήσεως όσα δεν έβρισκε του γούστου της (αυτά ή τον δημιουργό
τους).

Κυοφορούσαν… αποφάσεις

Σημαντικές πρωτοβουλίες στον επιστημονικό τομέα κυοφορήθηκαν στα σαλόνια. Εκεί
αποφασίστηκαν, πολύ πριν τις ψηφίσει επίσημα η Ακαδημία, οι αποστολές του
Maupertuis στον Βόρειο Πόλο και του Condamine στο Περού, με τις οποίες δόθηκε
οριστική απάντηση στο πρόβλημα του σχήματος της Γης. Το ίδιο ισχύει και για
την αποστολή τών Mechain και Delambre με στόχο τη μέτρηση του Μεσημβρινού και
τον καθορισμό μιας ενιαίας μονάδας μετρήσεως μήκους. Πριν ο «πολίτης»
Condorcet εισηγηθεί το εγχείρημα στην επαναστατική Εθνοσυνέλευση του 1792, η
ιδέα είχε ευρύτατα συζητηθεί στο σαλόνι της madame de Condorcet. Τα σαλόνια
λοιπόν έπαιξαν τον ρόλο τους – σημαντικό και αναντικατάστατο κατά τη γνώμη μας
– στην περίοδο του Διαφωτισμού και της διαμόρφωσης του σύγχρονου δημοκρατικού
τρόπου λήψεως αποφάσεων. Αυτού του είδους τα σαλόνια ανήκουν όμως πια στο
παρελθόν. Μήπως ήρθε ο καιρός να το κατανοήσουμε και στην Ελλάδα;

INFO

Το μυθιστόρημα του Andrew Crumey, «H αρχή του Ντ’ Αλαμπέρ» (Εκδόσεις
Πόλις), μεταφέρει ζωντανά την ατμόσφαιρα των παρισινών σαλονιών της περιόδου
του Διαφωτισμού.

O Τεύκρος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ των Μαθηματικών. Εργάζεται ως
καθηγητής στη Μέση Εκπάιδευση και ως μεταφραστής