H άλωση, η επέτειος και η βίαιη αποκοπή

Βασισμένη προσεκτικά στη θεολογική διάσταση, η αγιογραφία τονίζει το αισιόδοξο πνεύμα, ενώ τα πρόσωπα – άγια αλλά και ρεαλιστικά ταυτόχρονα – μεταμορφώνουν την εμπειρία σε υπέρβαση. (H αγιογραφία του π. Σταμάτη Σκλήρη στον Προφήτη Ηλία της Καστέλλας που μόλις ολοκληρώθηκε)

Μία σπουδαία αγιογραφία στον Προφήτη Ηλία του Πειραιά και μία installation του
M. Σπηλιόπουλου στον Μυστρά δίνουν δημιουργικά ερεθίσματα για αναγωγή σε μια
κορυφαία ιστορική επέτειο (1204 – 2004): Οκτώ αιώνες συμπληρώνονται από τότε
που οι Λατίνοι της Γ’ Σταυροφορίας κυρίευσαν την Κωνσταντινούπολη και όλη τη
βυζαντινή επικράτεια, εισχωρώντας έτσι στην τότε παγκόσμια πρωτεύουσα και
μητρόπολη του ώς τότε δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού.

Τότε ξεκίνησε και η ιταλική Αναγέννηση, μεταφέροντας στη
μισο-καθυστερημένη Ευρώπη τον ουμανισμό των Κομνηνών και τη ζωγραφική την
ίδια, με πρωτοστάτες τον Τσιμαμπούε και τον Τζιότο. Τότε άρχισε και στα δικά
μας μέρη η βίαιη ιδεολογική αποκοπή από το δυτικό τμήμα της πρώην ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας, μία μνήμη που συχνά μας βασανίζει όταν η μοίρα μάς ξαναφέρνει
κοντά, όπως τώρα με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Έκτοτε, η ζωγραφική των Δυτικών εξελίχθηκε σ’ αυτό που γνωρίζουμε όλοι, ο
οπτικός πολιτισμός και οι καλλιτέχνες του. H δική μας; Επί αιώνες περιορισμένη
στην εκκλησιαστική εικονογραφία κυρίως, άρχισε να επιτυγχάνει ένα προσωπικό
στυλ μόλις πριν από εκατό χρόνια και να διευρύνεται μόλις πριν από λίγες
δεκαετίες. Ο μετεωρισμός ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση ήταν και παραμένει η
φυσιογνωμία μας, ένα σώμα με διπλό πρόσωπο, σαν τον ρωμαϊκό θεό Ιανό, τον θεό
των σταυροδρομίων και κάθε έναρξης, αυτόν που έδωσε το όνομά του στον μήνα που
διανύουμε.

Με τέτοιες προκαταρκτικές σκέψεις – και λίγο πριν ασχοληθούμε με τη μεγάλη
έκθεση για την Αναγέννηση στην Εθνική Πινακοθήκη – αξίζει να προσέξουμε δύο
εικαστικά γεγονότα που δεν έφθασαν στη δημοσιότητα, ενώ προσφέρουν χρήσιμα
επετειακά μηνύματα: μία «εγκατάσταση» του Μάριου Σπηλιόπουλου, ενός από τους
σημαντικότερους της νεώτερης γενιάς, στον αρχαιολογικό χώρο του Μυστρά, και
την εκκλησιαστική εικονογραφία που ολοκλήρωσε στον ναό του Προφήτη Ηλία της
Καστέλλας ο π. Σταμάτης Σκλήρης, ο γνωστός αγιογράφος και
εικονολόγος-μελετητής.

«Μελισσών Μυστήριον-3» ονομάζεται η σύνθεση που εγκατέστησε στον ναΐσκο
του Αγίου Γεωργίου στον Μυστρά ο Σπηλιόπουλος. Κυψέλες από λυγαριά, λαμπάδες,
κλαδιά μελισσόχορτου, θυμαριού και ζωγραφισμένες φόρμες κυψέλης, υπέβαλαν ένα
μυστήριο μέσα στον υποβλητικό χώρο του ναού μαζί με τους ηχογραφημένους ήχους
(μέλισσες, ισοκρατήματα κ.ά.). Με την ελευθεριότητα της σύγχρονης έκφρασης –
κατάκτηση της δυτικοευρωπαϊκής τέχνης, των προτεσταντών κατ’ αρχήν -, ο
Σπηλιόπουλος βυθομέτρησε τις μνήμες του δικού του – ελληνορθόδοξου – χώρου,
δηλώνοντας μια πολιτισμική αυτο-αναφορά και έναν εύγλωττο παραλληλισμό για την
κοινωνία των μελισσών ως προς κοινωνία-εκκλησία.

Στον ναό του Προφήτη Ηλία είχαμε δυσκολότερες συνιστώσες: μια
εκκλησιαστική εικονογραφία είναι εξ ορισμού ένα οπτικό εργαλείο που πρωτίστως
οφείλει να υπηρετεί τη Θεία Λειτουργία. Τα περιθώρια καινοτομίας είναι
ελάχιστα, συνήθως ανεπιθύμητα, και όχι μόνο στην Ελλάδα. Πρόχειρα θυμίζω ότι
σπουδαίες αγιογραφίες ναών, με πνεύμα που δεν αρνείται τη ρέουσα ζωή, έγιναν
και από κορυφαία ζωγραφικά χέρια (K. Παρθένης, Σπ. Παπαλουκάς, A. Αστεριάδης,
Σπ. Βασιλείου, Γ. Γουναρόπουλου) στον μεσοπόλεμο, αλλά ελάχιστη είχαν
συνέχεια, ενώ ο αγώνας του Φ. Κόντογλου για επαναφορά της βυζαντινής
εικονογραφικής παράδοσης έγινε αποστεωμένος τύπος κατόπιν.

Από την εμπειρία στην υπέρβαση

H εικονογραφία που μόλις ολοκλήρωσε ο παπα-Σταμάτης Σκλήρης στον ναό του
Προφήτη Ηλία της Καστέλλας εμπλουτίζει αυτόν τον ευγενή προβληματισμό.
Βασισμένη προσεκτικά στη θεολογική διάσταση, τονίζει το ευχαριστηριακό,
δοξαστικό και αισιόδοξο πνεύμα. Διακριτικά εικονογραφικά στοιχεία (πλεούμενα
κ.ά.) δηλώνουν τον βιούμενο χώρο (Πειραιάς) και τα πρόσωπα – άγια, αλλά και
ρεαλιστικά ταυτόχρονα – μεταμορφώνουν την εμπειρία σε υπέρβαση.

Στην παραδοσιακή απεικόνιση προστίθεται με σεβασμό και το εικαστικό βλέμμα.
H σχεδιαστική γραμμή στηρίζεται στη βυζαντινή, αλλά ανέχεται και την
παιδότροπη αθωότητα. Στο χρώμα, ιμπρεσιονιστικές ανταύγειες ζωντανεύουν τις
συνθέσεις, δίνουν παραδείσιο τόνο.

Είναι μια αγιογραφία που προσθέτει και στην Εκκλησία και στον εικαστικό
πολιτισμό μας. Έχει την καθ’ ημάς παράδοση και ταυτόχρονα τον αέρα μιας
κοινωνίας που γνωρίζει τι δάνεισε στους άλλους.