H αρρώστια της ύπαρξης

O Τάκης Χρυσικάκος στην αγκαλιά της Ζωής Λάσκαρη, στην παράσταση «Ευαίσθητη Ισορροπία» που παίζεται στην θεατρική σκηνή της «Αθηναΐδος»

Ο υπαρξιακός τρόμος θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η αρρώστια του αιώνα, αφού
κάθε αιώνας έχει την αρρώστια του. Και είναι πρόβλημα αν υπήρξε αιώνας στην
ιστορία υγιής. Πάντα με στοιχειώνει ένας υπέροχος στίχος του μακαρίτη φίλου
Νίκου Καρούζου: «Τι έχεις απόψε; δεν σε βλέπω καλά. – Έχω ύπαρξη». Αυτό το
υπαρξιακό φορτίο κουβαλώντας ο σημερινός άνθρωπος, ιδίως όταν περιπατεί εν τη
σκοτία του λεγόμενου πολιτισμένου κόσμου, αισθάνεται σα να κουβαλά στον ώμο
του το φέρετρό του. Και βέβαια ο τρόμος αυτός είναι επιδημική αρρώστια,
κολλητική, όπως οι παιδικές (ιλαρά, κοκκύτης, μαγουλάδες), μόνο που είναι
αρρώστια που γίνεται κυριολεκτικά «χρόνια» όσο περνούν τα χρόνια, για να
καταντήσει πανικός φόβος στη μέση ηλικία των ανθρώπων και αθεράπευτη συνήθεια
στη γεροντική.

Πανικός φόβος είναι ο τρόμος της πανίδος, του ζωικού βασιλείου μπροστά στον
κίνδυνο. Σήμερα με τα μέσα καταγραφής έχουμε έντονες εντυπώσεις από τέτοια
συνταρακτικά γεγονότα. Όταν μέσα στη ζούγκλα πιάνει πυρκαγιά και φυσάνε
δυνατοί άνεμοι ή όταν εκδηλωθεί σεισμός, όταν εκραγεί ηφαίστειο και η λάβα
πάρει τον κατήφορο, τα ζωντανά του δάσους καταλαμβάνονται από έναν ενστικτώδη
φόβο και αρχίζουν ομαδικά να τρέχουν προς την κατεύθυνση που αισθάνονται πως
υπάρχει διέξοδος. Σ’ αυτό το φευγιό, τυφλό, κυριαρχεί μόνο η ελπίδα της
σωτηρίας, έστω κι αν ο πανικόβλητος π.χ. ελέφαντας τσαλαπατάει ό,τι βρει,
μικρά ζώα, μεγαλύτερα ή ακόμη και τα παιδιά του. Κάθε αλληλεγγύη, κάθε
κεκτημένη συνήθεια, κάθε είδος συμβιώσεως πάει περίπατο.

Ο Άλμπι αποτύπωσε κατά τρόπο έξοχο αυτό τον υπαρξιακό πανικό στην
«Ευαίσθητη Ισορροπία». Μόνο που δεν βρισκόμαστε σε μια ζούγκλα, δεν υπάρχουμε
μέσα στη φυσική χλωρίδα απλώς. Ως έλλογα ζώα, έχουμε αιώνες τώρα με μόχθο,
αγώνες και αίμα οργανώσει συστήματα απώθησης, παράκαμψης, μετατροπίας,
μεταμφίεσης του τρόμου μας. Φτιάξαμε για να αντιμετωπίσουμε την ανθρώπινη
ζούγκλα αστυνόμους οργάς, όπως έξοχα το γράφει ο Σοφοκλής στο πρώτο στάσιμο
της «Αντιγόνης», δηλαδή υψώσαμε ένα έννομο τείχος πολιτειακών θεσμών ώστε να
φιλτράρονται οι ορμές, οι οργές, οι ορέξεις, τα πάθη, οι επιθυμίες, οι ροπές.

Οργανώσαμε συστήματα με «αντιπυρικές ζώνες», με «αντισεισμικά μέτρα»,
με «αντιπλημμυρικά έργα», με «πρώτες βοήθειες», με «πρόνοια», με «ασφαλιστικά
ταμεία», με «προληπτική και επεμβατική ιατρική» για να αντιμετωπίσουμε σε ώρα
ανάγκης την αναζωπύρωση της μολυσματικής υπαρξιακής μας αρρώστιας, τις πιθανές
μεταστάσεις του τρόμου μας. Ο Σοφοκλής το διατύπωσε όσο ωμά και πυκνά
μπορούσε. Είμαστε οι δεινοί από τα δεινά γιατί δεν ξέρουμε σε τι συνίσταται η
δεινότητά μας, αφού δεν ξέρουμε από πού ερχόμαστε και πού πάμε και το μόνο
βέβαιο που μας συμβαίνει και κανείς δεν μπορεί να το αποφύγει είναι ο θάνατος.
Ο θάνατος κάνει την ύπαρξη αρρώστια.

Οι ήρωες του Άλμπι ζουν σε μια προηγμένη, όπως λέγεται, κοινωνία, έχουν όλα τα
καλά του θεού, θεσμούς, προστασία της περιουσίας, μέσα, παιδεία,
επικοινωνιακούς μηχανισμούς, έχουν δαμάσει πολλά δεινά, σωματικές αρρώστιες,
ανέχεια, ανεργία. Ζουν πολυτελώς και αγοράζουν ό,τι τραβάει η ψυχή τους. Ό,τι
ακριβώς ο Σοφοκλής υμνεί ως κατακτήσεις του τετραπέρατου παντοπόρου ανθρώπου,
του υψιπόλιδος. Κι όμως αυτοί οι άνθρωποι είναι άποροι και απόλιδες. Ανέστιοι
μπροστά στο αδιαπέραστο τείχος. Και έχουν εγκαθιδρύσει μια νέα «εστία», έναν
νέο πόλο, υποκατάστατο της αχρηστευμένης πόλης τους.

Το μπαρ. Στο έργο του Άλμπι όλοι μα όλοι παίρνουν αμπάριζα το μπαρ.
Είναι η νέα λυτρωτική θεότητα, ο νέος βωμός του τρομοκρατημένου ανέστιου
ατόμου. Και το αλκοόλ ή όποια άλλη υπνοφόρος, νηπενθής, ναρκωτική, ληθαργική
ουσία τούς παρέχει τη λήθη της υπάρξεως. Άλλη διέξοδος από τη δεινότητα της
υπάρξεως δεν υπάρχει από τις ουσίες ή την τρέλα, Ό,τι σε κάνει να ξεχνάς τον
εαυτό σου, να μη βλέπεις τη φωτιά στη ζούγκλα ή να τη βλέπεις και να την
παίρνεις για εορταστικά πυροτεχνήματα.

Σιωπές, συναισθηματικές εκρήξεις και κυνισμός

Την πιστότητα στην παράσταση της «Αθηναΐδος» εξασφάλισε ο σκηνικός χώρος που
έχτισε ο Γιώργος Ασημακόπουλος, όπως και τα κοστούμια. Πάντως νοστάλγησα το
μπαρ-βωμό στο κέντρο της ορχήστρας, συγγνώμην ήθελα να πω του σαλονιού, σε δύο
παλιότερες σκηνογραφικές λύσεις του Διονύση Φωτόπουλου.

H Αθανασία Καραγιαννοπούλου ανεβαίνει πλέον καλπάζοντας προς την κορυφή του
δύσβατου όρους που είναι η σκηνοθεσία. Δεν έστησε απλώς μια παράσταση. Δίδαξε
συμπεριφορές, ρύθμισε σχέσεις, μέτρησε σιωπές, καθοδήγησε τις κλίμακες των
συναισθηματικών εκρήξεων και πάνω απ’ όλα βοήθησε τους ηθοποιούς να βρουν την
ψίχα του ρόλου, να τον αναπτύξουν ανακαλύπτοντας τα «πιασίματα» της προσωπικής
τους συναισθηματικής ή τραυματικής περιουσίας.

Ποτέ δεν ήταν καλύτερη η Ζωή Λάσκαρη. H Καραγιαννοπούλου αξιοποίησε έξοχα την
έμφυτη επιθετικότητα, την προπετή ειρωνεία και ένα είδος ενστικτώδους κυνισμού
που ανήκουν στην προσωπική φαρέτρα της ηθοποιού και μαζί μια επίσης έμφυτη
ροπή προστατευτισμού και αλληλεγγύης. H Λάσκαρη επεξεργάστηκε καίρια βιώματα
και πείρα και έδωσε μια καίρια Άγκνες. Ο Χρυσικάκος είναι ένας ηθοποιός
στέρεος που έχει έντονη μανιέρα. Την ξεπέρασε ή, καλύτερα ειπωμένο, την έκανε
στοιχείο του ρόλου του. H υπαρξιακή απόσυρση του Τόμπι παίχτηκε με μέτρο και
λιτά υλικά. H Βάνα Πεφάνη είχε να αντιμετωπίσει τον πιο δύσκολο ρόλο. Τεχνικά.
Πάντα λυδία λίθος για έναν ηθοποιό είναι οι σκηνές μεθυσιού. H Πεφάνη κατάλαβε
πως μια αλκοολική δεν παραπαίει όπως ένας πρωτάρης πότης. H μέθη γι’ αυτόν
είναι στο μυαλό. H Μαρία Σολωμού (Τζούλια) έδειξε πως μπορούμε να υπολογίζουμε
σ’ αυτήν. Δεν έχει απλώς προσόντα, τεχνική και εσωτερικούς μηχανισμούς
παραγωγής συναισθημάτων. Έχει κυρίως αυτό το απλό και αυτονόητο, αλλά τόσο
σπάνιο, παρουσία. Είναι συνεχώς παρούσα και εξελισσόμενη ως χαρακτήρας κι όταν
δεν μιλά. H Κατερίνα Καραγιάννη, έμπειρη και ουσιαστική ηθοποιός, έπαιξε την
Έντα με τον τρόμο στα μάτια, τα οποία κυριαρχούσαν και μας τρόμαζαν.

Ο Έκτωρ Καλούδης έδωσε την αμηχανία του πανικόβλητου ανθρώπου, του έκπληκτου
μπροστά στο αναπότρεπτο.

Έξι πρόσωπα ζητούν χάπι εντ

Τα έξι πρόσωπα του έργου του Άλμπι δεν ζητούν συγγραφέα, αναζητούν μια
παράσταση με χάπι έντ. Όπως όταν ανατέλλει κάθε πρωί ο ήλιος ξεχνάμε τους
εφιάλτες της νύχτας, τις σκιές, τις ενοχές και τα φαντάσματα, έχουμε την
ψευδαίσθηση πως το παν ξαναρχίζει ιλαρά όπως το φως του ήλιου. Είναι κι αυτό
μια λογική του θεάτρου της ζωής. H αυγή να μην είναι η έναρξη της πρώτης
πράξης, αλλά το φινάλε της σκοτεινής τέταρτης. Αρκεί να ξέρεις να ισορροπείς
ανάμεσα στο σκοτάδι και το φως, ανάμεσα στον τρόμο και τη λήθη του. Αυτή η
ευαίσθητη ισορροπία σε τελική ανάλυση είναι ισορροπία τρόμου. Ισορροπία στο
τεντωμένο σκοινί, έτοιμο κάθε στιγμή να σπάσει, της υπάρξεως, και από κάτω,
χωρίς δίχτυ, το κενό.

Αυτούς τους εκκρεμείς ανθρώπους οι ηθοποιοί που καλούνται να τους
ερμηνεύσουν πρέπει να τους δουν με οίκτο και συμπάθεια. Δεν εννοώ πως πρέπει
να τους δουν από απόσταση, μπρεχτικά, αλλά να συμμεριστούν την αγωνία τους, να
μην την πνίξουν. Ο Άλμπι είναι παιδί του αμερικανικού υποκριτικού ρεαλισμού
και απαιτεί η προσέγγιση των ρόλων να περιέχει μεγάλες δόσεις ταυτοποίησης.

INFO

«Ευαίσθητη Ισορροπία» του Εντ. Άλμπι. Στην θεατρική σκηνή της «Αθηναΐδος»
(Καστοριάς 34-36, Βοτανικός, τηλ. 210.3480000-29)