H λογική του παραλόγου

Οι Βασιλική Ανδρίτσου, Κατερίνα Παπουτσάκη και Κρατερός Κατσούλης στο «Δεν είμαι εγώ» του Γρηγόρη Ξενόπυλου στο θέατρο «Ακάδημος»

Θυμάμαι ακόμη την έκπληξη των φοιτητών μου, που δεν πίστευαν στα αυτιά τους
και στα μάτια τους πως διέθετε και η δική μας κωμωδιογραφία και ιστορία της
φάρσας ένα έργο αντάξιο να συγκριθεί με τα θηρία της φαρσικής τεχνικής.
Πράγματι, η φάρσα του Ξενόπουλου, που ανέβασε τώρα στον «Ακάδημο» ο θίασος του
Σπύρου Παπαδόπουλου, δεν έχει τίποτα να ζηλέψει από τον Φεϊντό, τον Λαμπίς,
τον Σκαρπέτα και τους Άγγλους μαστόρους της εξτραβαγκάτζας.

Έχω και άλλες φορές επισημάνει πως η φάρσα είναι το απόλυτο θέατρο, αφού είναι
κατ’ εξοχήν σκηνικό παιχνίδι, όπου κυριαρχεί ο ρυθμός. Ο φαρσικός ρυθμός είναι
τόσο καταιγιστικός, καλπάζων και αχαλίνωτος, ώστε παρασύρει όπως ο χείμαρρος
ό,τι βρει στον δρόμο του, πλοκή, χαρακτήρες, συνέπεια, λογική, πρόγραμμα, δομή
κ.λπ.

Συμβαίνει αυτό το παράδοξο. H φάρσα είναι μια τέλεια μηχανή, ένα μαθηματικό
οικοδόμημα, με τη διαφορά πως η μηχανή εξαντλεί την ενέργεια που παράγει στον
εαυτό της και το μαθηματικό σύστημα αναφέρεται σε μια αφηρημένη και υποθετική,
σχεδόν φανταστική, πραγματικότητα.

Είχα κάποτε έναν χαρισματικό μαθητή, ιδιοφυΐα στα Μαθηματικά. Όταν γύρισε από
τις μεταπτυχιακές του σπουδές στη Γερμανία, τον ρώτησα με τι ασχολούνται τώρα
οι θεωρητικοί των μαθηματικών μοντέλων. Μού μίλησε για τα τοπολογικά μοντέλα
και σχεδόν αλαζονικά μού ανάφερε πως, κλεισμένοι στα στεγανά τους, οι
μαθηματικοί σχεδιάζουν χώρους με ν διαστάσεις, όταν ο αφελής εγώ τον
ρώτησα αν αυτοί οι χώροι έχουν αντίκρυσμα στην εμπειρία, αν απεικονίζουν μιαν
υπαρκτή πραγματικότητα, αν, τέλος πάντων, απαντώνται στη φύση, ο επηρμένος
μαθητής μού απάντησε πως αν ερωτηθεί η φύση και δεν συμφωνήσει με τη
μαθηματική κατασκευή τότε θα φταίει σαφώς η φύση!! Θυμάμαι λοιπόν πως τότε,
μην έχοντας άλλο οπλοστάσιο (δεν είμαι βέβαια μαθηματικός) να τον
αντιμετωπίσω, είπα (χρησιμοποιώντας τα δικά μου οικεία όπλα): «Μα, αυτό είναι
φάρσα».

Δεν προσπαθώ να σας παραπλανήσω σε άσχετα οικόπεδα. Ο Ξενόπουλος σπούδασε
Μαθηματικά και Φυσική. Όνειρό του νεανικό ήταν να γίνει αστρονόμος. Το πρώτο
βιβλίο που απήλαυσε ήταν η «Αστρονομία» του Φλαμαριόν. H μαθηματική του
παιδεία νομίζω τον κατέστησε έναν μεγάλο μάστορα της θεατρικής δομής. Τα έργα
του ήταν γεωμετρικοί τόποι, κανονικά ορθόκεντρα, έξοχες λογικές πυραμίδες,
ανεξάρτητα από τις ιδέες και την καθαρή θεατρική τους αξία.

H φάρσα «Δεν είμαι εγώ ή η Λογική», έργο του 1915, στηρίζεται πάνω στην
ανάλυση των δεδομένων της θεωρίας των πιθανοτήτων, όπως κάθε φάρσα βέβαια.

H πιθανότητα σε μια γειτονιά να υπάρχουν δύο άνθρωποι με το ίδιο όνομα δεν
είναι σπάνια. H πιθανότητα οι δύο αυτοί άνθρωποι να διαφέρουν τελείως ως
χαρακτήρες, ο ένας σχολαστικός, τυπικός, αφοσιωμένος στο σπιτικό του,
μικροαστικά ηθικός, ο άλλος γυναικάς, ανεπρόκοπος, γλεντζές, έκδοτος στις
ηδονές είναι μάλλον σύνηθες φαινόμενο.

H πιθανότητα όμως να εμπλακούν λόγω συνωνυμίας σε μια σειρά παρεξηγήσεων, τόσο
ώστε να προκληθεί εκατέρωθεν σύγχυση ταυτοτήτων, είναι μαθηματικώς βέβαιο πως
θα οδηγήσει μια σπειροειδή δομή, σε μια έλικα σχέσεων που τείνει στο άπειρον.

Αυτό το παράδοξο σχήμα επεξεργάζεται με πλήρη έλεγχο ο Ξενόπουλος. Δεν απιστεί
καθόλου στην τυπική δομή της κλασικής φάρσας. Στην πρώτη πράξη, μια πράγματι
αριστουργηματική πράξη, δένει τους κόμπους, στη δεύτερη (πάντα σε άλλο χώρο,
στο πεδίο των παρεξηγήσεων, των συγχύσεων και του πλήρους αδιεξόδου) φτάνει ο
κόμπος στο χτένι και στην τρίτη, επανερχόμενος στον χώρο της οικειότητας της
πρώτης πράξης, λύνει το αίνιγμα. Και όμως ο Ξενόπουλος, αντί του τυπικού
φαρσικού φινάλε, όπου αποκαθίστανται τα πράγματα, δίνονται εξηγήσεις και
θριαμβεύει η αστική σεμνότυφη ηθική, αφήνει ένα ερωτηματικό, σχεδόν
πλαγιοκοπεί το γνωστό μοντέλο και εισάγει ένα υπαρξιακό δίλημμα. Θα έλεγα πως,
επηρεασμένος από τις μεταφυσικές φάρσες του Πιραντέλο, εισάγει δίπλα στη
θεωρία των πιθανοτήτων και τη θεωρία της σχετικότητας. Έτσι, ο ήρωάς του, που
παγιδεύτηκε από τις πιθανές ταυτίσεις με κάτι άλλο από αυτό που είναι, μετά
την εμπειρία να θεωρηθεί άλλος, αισθάνεται τον πειρασμό να αποπειραθεί τη
δοκιμή να είναι πιθανόν και άλλος, αφού τα πράγματα, βάσει της σχετικότητας,
είναι συχνά έτσι όπως τα βλέπουν ή θέλουν να τα βλέπουν οι άλλοι.

Μετατροπή σε κωμωδία μετ’ ασμάτων

Ο Σπύρος Παπαδόπουλος πρωταγωνιστεί στο «Δεν είμαι εγώ»

Δεν κατάλαβα γιατί ο σκηνοθέτης Κώστας Τσιάνος αισθάνθηκε την ανάγκη να
μετατρέψει τη φάρσα σε κωμωδία μετ’ ασμάτων. Αν πέτυχε κάτι ανάλογο με τους
«Φοιτητές» του ίδιου συγγραφέα, αυτό είχε να κάνει με την υπόθεση. Οι
«Φοιτητές» έχουν τη δομή και την πλοκή και τους χαρακτήρες και τους τύπους του
κωμειδυλλίου. H φάρσα δεν σηκώνει παρεμβολές, διακοπές του ρυθμού, διαταραχή
του καλπασμού της. H παλιά κωμωδία μετ’ ασμάτων είχε και έναν διδακτικό
χαρακτήρα, σχεδόν πρωίμως μπρεχτικό. Τα άσματα σχολίαζαν τη δράση, δίκην
αριστοφανικής «παραβάσεως». H φάρσα, αν σχολιαστούν τα επεισόδια, αν δηλαδή
εξηγηθούν, δειχτούν, καταρρέει. Ανεξάρτητα λοιπόν από την ωραία μουσική που
έγραψε ο Στούπελ και τραγούδησαν οι ηθοποιοί, νομίζω πως ζημίωσε τη ροή του
έργου η μουσική διάνθιση.

Αντίθετα, ο Μετζικώφ ακολούθησε με γούστο τη μετατόπιση του χρόνου της δράσης
στον Μεσοπόλεμο.

Ο θίασος είναι αρκούντως κατάλληλος για το δύσκολο φαρσικό είδος. Εν πρώτοις,
διαθέτει τρία ταλαντούχα κορίτσια, προικισμένα με θαυμάσια τεχνική, και άνετα
κινούμενα σε ποικιλία θεατρικών ειδών και στυλ. H Θωμαΐς Ανδρούτσου, η
Κατερίνα Παπουτσάκη και η Βασιλική Ανδρίτσου έχουν σκηνική χάρη, χιούμορ και
φαντασία. Γνωρίζουν πού να σταματήσουν το εύρημα και πότε εξαντλείται ένα
αστείο. H Κλεώ Σκουλούδη μετέφερε στη σκηνή πείρα γόνιμη, μέτρο, λιτότητα και
κλείσιμο του ματιού στο κοινό. Ο Κρατερός Κατσούλης είναι άπειρος ακόμη για το
είδος, διότι συγχέει το κωμικό με την επιτήδευση και το κάμωμα. Έχει, όμως,
σκηνική σημαίνουσα παρουσία. Ο Καλαμπόκης, ο Αλικάκος, η Ιατροπούλου και η
Δέσποινα Γιαννοπούλου μετρημένες παρουσίες. Θαυμάσιους τύπους σχεδίασαν ο
Μπογιατζής και ο Πέτσος.

Ο Σπύρος Παπαδόπουλος είναι ένας έξοχος κωμικός, που δεν κάνει γκριμάτσες,
μούτες, σκέρτσα, καμώματα και χαριτωμενιές. Έχει την κίνηση του Ηλιόπουλου,
την άνεση και την αμεσότητα του Ζερβού και την ποιότητα του Αλεξανδράκη.
Ερμηνεύει κείμενο, δεν το σχολιάζει και δεν το υπερβαίνει.

INFO

«Δεν είμαι εγώ» του Γρηγόρη Ξενόπουλου. Στο θέατρο «Ακάδημος» (Ιπποκράτους 17,
Ακαδημίας) Τηλ. 210.36.25.119