Διαστάσεις Kλόουν, όπως ποίημα

Ένας κλόουν διασκεδάζει έναν μαθητή στο Σοβέτο της Νότιας Αφρικής

Όλοι τούς έχουμε δει, τις περισσότερες φορές έχουμε γελάσει, δεν είναι όμως
λίγες και οι φορές που έχουμε κλάψει, σίγουρα τους έχουμε πάντα χειροκροτήσει:
είναι ο κλόουν με την άσπρη μύτη, ευγενής και επιδέξιος, και ο κλόουν με την
κόκκινη μύτη, ατζαμής, χοντροκομμένος, γκαφατζής. Δάσκαλος και υπηρέτης,
πλούσιος και φτωχός, δύο ρόλοι που συνήθως αντιστρέφονταν, δύο τραγικά πρόσωπα
– συνήθως ακροβάτες που είχαν τραυματιστεί ή γεράσει -, που κρατούσαν ζωντανό
το ενδιαφέρον του κοινού στο τσίρκο, ενώ ετοιμαζόταν το επόμενο νούμερο.

Ο κλόουν με την άσπρη μύτη έχει πια εξαφανιστεί. Ο κλόουν με την κόκκινη μύτη,
αντίθετα, διατηρεί τη δύναμή του, μια δύναμη που απορρέει από την έκφραση των
στοιχειωδών αναγκών του ανθρώπου, της πείνας, του ύπνου, του έρωτα. Σύμφωνα με
τον Ποπώφ, που αποφοίτησε από τη σχολή τσίρκου της Μόσχας το 1950 και είναι
σήμερα ο γηραιότερος από τους εν ενεργεία κλόουν, το μήνυμα αυτής της
φυσιογνωμίας προς τους θεατές είναι ότι ο καθένας απ’ αυτούς έχει δικαίωμα σε
μια θέση στον κόσμο, σε ένα δικό του κομμάτι ευτυχίας. Όμως κι εκείνος
αλλάζει. H νέα γενιά των κλόουν δανείζεται στοιχεία από τον χορό, το θέατρο,
τη μουσική, τη μάσκα ή τη μαριονέτα. Κάποτε υποδύονταν τον ρόλο αυτόν
αποκλειστικά άνδρες. Σήμερα βλέπει κανείς όλο και περισσότερες γυναίκες να
κοροϊδεύουν τους κανόνες, να ανατρέπουν τους ρόλους, να υπονομεύουν τα κλισέ.
«Αισθάνομαι χίλιες φορές πιο ελεύθερη απ’ ό,τι στη ζωή», λέει στη Μοντ η
Ροζλίν Γκινέ, που δίνει αυτόν τον καιρό παραστάσεις στο Παρίσι με το κουαρτέτο
κλόουν Καινούργιες Μύτες.

Σε μια συνάντηση που οργάνωσε πέρυσι το κουαρτέτο στο Παρίσι, ένας μεγάλος
Ρώσος κλόουν που γυρίζει τον κόσμο, ο Σλάβα, εξήγησε το μυστικό των πρώτων του
επιτυχιών. Στη Σοβιετική Ένωση βασίλευε η γραφειοκρατία και η λέξη «nilzia»
(αδύνατο, απαγορευμένο) ήταν πανταχού παρούσα. Εκείνος, λοιπόν, εφηύρε στη
σκηνή το αντίθετό της: «zia». Κι αμέσως η λέξη αυτή διαδόθηκε σ’ όλη την πόλη,
στο Μετρό, έγινε σύνθημα και τρόπος ζωής. Την ίδια ανατροπή αναζητούν και
σήμερα οι άνθρωποι στη ζωή τους, την ελευθερία, την τρέλα και τον αυθορμητισμό
των κλόουν ζηλεύουν. «Στην Αφρική λένε πως όταν πεθαίνει ένας γέρος, μια
βιβλιοθήκη εξαφανίζεται», παρατηρεί ο Φρανσουά Σερβαντές, σκηνοθέτης της Έκτης
Ημέρας, ενός σόλο κλόουν που είναι βασισμένο στο θέμα της Γένεσης, όπου τον
μοναδικό ρόλο υποδύεται (φυσικά) μια γυναίκα, η Κατρίν Ζερμαίν. «Πιστεύω πως,
όταν εμφανίζεται ένας κλόουν, μας προσφέρεται ένα ποίημα. Κι όταν ένας κλόουν
εξαφανίζεται, είναι σαν ένα ποίημα που δεν θα μπορέσουμε να το ξαναδιαβάσουμε ποτέ».