O μεγάλος ασθενής του ελληνικού σινεμά

«Τέλος εποχής» στην οθόνη και… τέλος εποχής για τα «χρόνια του μεγάλου χασμουρητού», από τα οποία βγήκε ασθμαίνων ο ελληνικός κινηματογράφος τη δεκαετία του ’90. H ταινία του Αντώνη Κόκκινου σηματοδοτεί το «όριο»

Το σενάριο είναι «ο μεγάλος ασθενής του ελληνικού σινεμά», όπως διατυμπάνισαν
και από σκηνής της φετινής τελετής απονομής στο 44ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και
οι κινηματογραφιστές, αλλά και ο υπουργός Πολιτισμού. Το σενάριο είναι –
παγκοίνως παραδεκτό…- το αγκάθι στις σχέσεις των Ελλήνων δημιουργών με το
κοινό.

«Τα χρόνια του μεγάλου χασμουρητού». Όχι, δεν πρόκειται για τίτλο… ταινίας,
αλλά για τον ελληνικό κινηματογράφο στις δεκαετίες ’70-’90, κατά τον σκηνοθέτη
Νίκο Νικολαΐδη! Και όντως, έπρεπε να περάσουμε στη «γενιά του ’90» (Κόκκινος,
Χούρσογλου, Γκορίτσας, Γραμματικός, Γιατζουζάκης, Γιάνναρης, Μπίστικας,
Ινδαρές, Σισκοπούλου, Αλεξανδράκη, Αθανίτης, κ.ά.) για να πέσουν τα φύλλα
συκής της… σοβαροφάνειας που έκρυβε τις αδυναμίες του εγχώριου σκηνοθέτη, ο
οποίος είχε χωνέψει κακήν κακώς τη σημασία του όρου «cimema d’ auteur» (σινεμά
του δημιουργού)…

Κατερίνα Ευαγγελάκου

«Να το λες συνέχεια το σενάριο. Να αφηγείσαι τους διαλόγους και τις ατάκες του
όπου σταθείς κι όπου βρεθείς Έτσι, θα τσεκάρεις αν “αντέχουν”. Και να το
γράφεις ασταμάτητα. Πάλι και πάλι. Αφαιρώντας τις εικόνες και τους διαλόγους
που δεν “κυκλοφορούν” και “κλωτσάνε” στ’ αυτιά των τρίτων», συμβούλευε ο
σεναριογράφος Λούις Κόλε την σκηνοθέτιδα Κατερίνα Ευαγγελάκου («Θα το
μετανιώσεις»).

Νίκος Νικολαΐδης

Λόγω χούντας, όλα τα νέα ρεύματα στην τέχνη (και όχι μόνον…) ήρθαν αργά στην
ελληνική κοινωνία. Όπως η γαλλική νουβέλ βαγκ, που έφτασε εδώ όταν έξω έσβηνε.
«Όχι μόνο το σενάριο, αλλά και η θεματολογία του κινηματογράφου μας στις
δεκαετίες ’70-’90 ήταν υπό αμφισβήτηση. H με σκανδαλώδη τρόπο πριμοδότηση, από
το EKK, θεμάτων που είχαν σχέση με τον Εμφύλιο μάς έδωσε θέματα του τύπου “Οι
κρίσεις και οι αμφιβολίες του αριστερού”, “Αριστερή ερωτεύεται δεξιό”,
“Αριστερή οικογένεια και κόρες φρικιά”, “Ο αριστερός ζόμπι” κ.τ.λ. Χωρίς
κανένας απ’ αυτούς τους σκηνοθέτες μας – χαμηλού επιπέδου επαγγελματίες και
στοχαστές οι πιο πολλοί – να σκύψει πάνω στα συνταρακτικά κείμενα των Νίκου
Κάσδαγλη (“Τα δόντια της μυλόπετρας”, “Εγώ ειμί Κύριος ο Θεός σου”), του Άρη
Αλεξάνδρου (“Το κιβώτιο”), του Ρένου Αποστολίδη (“Πυραμίδα”)», λέει ο Νίκος
Νικολαΐδης, κάνοντας έναν σκληρό απολογισμό 20ετίας του εγχώριου σινεμά!

Και σήμερα, τι γίνεται με το καυτό θέμα του σεναρίου στον ελληνικό
κινηματογράφο; Δειλά δειλά οι σκηνοθέτες, κυρίως οι νέοι, ανοίγονται σε
«τρίτους» (σεναριογράφους, συγγραφείς, δημοσιογράφους, ηθοποιούς) για τη
συν-συγγραφή των σεναρίων τους ή τη «συμβουλευτική γνώμη» τους… Δεν είναι
τυχαίο, φυσικά, το «κόμπλεξ» που κατατρέχει, ακόμα, τους εγχώριους
κινηματογραφιστές, το γεγονός ότι για πρώτη φορά τα τελευταία 30 χρόνια
Έλληνας σκηνοθέτης (η Κατερίνα Ευαγγελάκου) που παραδέχεται ότι «το σενάριο
είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα στο σύγχρονο ελληνικό σινεμά», ξεκινάει γυρίσματα
της καινούργιας της ταινίας με σενάριο που το έχει γράψει ολόκληρο άλλος: ο
συγγραφέας-σεναριογράφος Νίκος Παναγιωτόπουλος. Μιλάμε για τόσο…
εντυπωσιακές εξελίξεις!

Νίκος Παναγιωτόπουλος

«Έχουν δημιουργηθεί μερικοί μεγάλοι μύθοι τού στυλ “δεν υπάρχουν
σεναριογράφοι”, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπάρχουν πολλοί σκηνοθέτες που να
πληρώνουν κάποιον για τη συγγραφή σεναρίου. Άσε, που σε ορισμένες περιπτώσεις
θεωρούν “προσβολή” να εκχωρήσουν την καταπληκτική ιδέα τους σ’ έναν
σεναριογράφο, μην τυχόν και τους κλέψει τη… δόξα», επισημαίνει ρεαλιστικά ο
συγγραφέας-σεναριογράφος Νίκος Παναγιωτόπουλος.

Πένυ Παναγιωτόπουλου

«Στην πραγματικότητα, τα ελληνικά φιλμ δεν πάσχουν από σενάριο, αλλά από
ιδέες. Το σενάριο διδάσκεται, αλλά όχι και οι ιδέες», λέει η Πένυ
Παναγιωτόπουλου, πιάνοντας μία άλλη πλευρά του προβλήματος, εξίσου καθοριστική
στο ελληνικό σινεμά: «Γιατί θέλω να κάνω ταινία αυτή την ιδέα;». «Υπάρχουν»,
υποστηρίζει, «και σκηνοθέτες που δεν χρειάζονται σενάριο, έχουν ιδέες, σκέψη
και όραμα, αλλά ο κινηματογράφος που κάνουμε εμείς έχει ανάγκη τη δεύτερη
ματιά» (στη δική της περίπτωση συνεργάστηκε στενά με τον σεναριογράφο Γιάν
Φλάισερ).

«Πολλές φορές οι ηθοποιοί παίρνουν το σενάριο την Παρασκευή και την Κυριακή ο
σκηνοθέτης τούς καλεί σε γύρισμα! Πώς είναι δυνατόν να μη βγει “κούφιος” ο
ηθοποιός και οι διάλογοί του;» παρατηρεί ο Νίκος Γραμματικός «φωτίζοντας» ένα
άλλο μελανό σημείο της παραγωγής των ελληνικών ταινιών.

«Είναι ο προβληματικός κρίκος στην παραγωγή ελληνικών ταινιών»

Διαγόρας Χρονόπουλος

«Το σενάριο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα στον ελληνικό κινηματογράφο. Μετά την
εξαφάνιση του παλιού ελληνικού κινηματογράφου και τη ρήξη του Νέου Ελληνικού
Κινηματογράφου μαζί του, η αντίληψη του “σκηνοθέτη-δημιουργού” έφτασε σε
ακραίες εκφράσεις, καταργώντας, ουσιαστικά, τον λόγο ύπαρξης του
σεναριογράφου. Από τις αρχές του ’90, που αρχίζει να αλλάζει αυτή η αντίληψη,
αναγκαστήκαμε να ξεκινήσουμε από το μηδέν, γιατί είχε εξαφανιστεί το είδος
“σεναριογράφοι” που υπήρχε επί Φίνος Φιλμ και παλιού εγχώριου κινηματογράφου»,
τονίζει ο Διαγόρας Χρονόπουλος, πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Κινηματογράφου.
«Είμαστε η μόνη χώρα, ανάμεσα στις χώρες της E.E. και στις υποψήφιες για
ένταξη χώρες και στις υποψήφιες χώρες του δεύτερου κύκλου ένταξης, που δεν
έχουμε κρατική σχολή κινηματογράφου και μία πανεπιστημιακή σχολή για
θεωρητικές σπουδές κινηματογράφου και σεναρίου.

«Με ποιο δικαίωμα παραπονιόμαστε για την ποιότητα των σεναρίων στις ελληνικές ταινίες; Πού σπουδάζουν σενάριο στην Ελλάδα, μου λέτε, παρακαλώ, τη διεύθυνση;», αναρωτιέται ο συγγραφέας Πέτρος Μάρκαρης

Υπάρχουν χώρες, οικονομικά πολύ πιο αδύναμες από εμάς, που έχουν δύο και
τρεις. Σ’ εμάς το εκπαιδευτικό σύστημα στον κινηματογράφο περιορίζεται σε μία
ιδιωτική σχολή παρωχημένου μεγαλείου και σε λιγοστά IEK. Και μία ολόκληρη
Πολιτεία, με υπουργεία Παιδείας και Πολιτισμού, με ειδικό σύμβουλο για τον
κινηματογράφο, και μία πανεπιστημιακή κοινότητα από δίπλα, βλέπουν αυτή την
κατάντια και δεν ντρέπονται», υποστηρίζει πολύ σωστά ο συγγραφέας και
σεναριογράφος Πέτρος Μάρκαρης. Ό,τι δεν κάνει το κράτος λοιπόν, προσπαθούν να
το προσφέρουν ιδιώτες… Σαν τον Γιώργο Καλογερόπουλο που έχει σπουδάσει στο
Columbia Univercity και το Μεσογειακό Ινστιτούτο Κινηματογράφου
(χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Media της E.E.) που δημιούργησε το ’98 το
μοναδικό και μόνιμο ινστιτούτο σεναρίου στη χώρα μας. Αυτή την εποχή
παρακολουθούν σ’ αυτό το ινστιτούτο σεμινάρια σεναρίου 35
σκηνοθέτες-σεναριογράφοι.

Στην έδρα του έχουν ανέβει για να διδάξουν πολλοί γνωστοί ξένοι σεναριογράφοι
(Νικ Προφέρις, Μελίνα Τσερινέκ, Λούις Κόλε, Γιάν Φλάισερ) με μαθητές δεκάδες
σκηνοθέτες μας, κυρίως νέους (Περικλής Χούρσογλου, Δημήτρης Γιατζουζάκης,
Αγγελική Αντωνίου, Πάνος Κούτρας, Ρένος Χαραλαμπίδης, Μαρία Ντούζα, Πάνος
Ιωσηφέλης, Παναγιώτης Πασχίδης, Δημήτρης Εμμανουηλίδης, Αλέξης Αλεξίου,
Χριστίνα Χατζηχαραλάμπους κ.ά.).

«H έλλειψη δραματικής σαφήνειας με όρους δραματουργικής δράσης σε εξέλιξη, η
θολή δομή, τα ιδεολογήματα και η τάση να θέλουν να τα πουν όλα σ’ ένα σενάριο
είναι οι μεγαλύτερες αδυναμίες αυτών που συμμετέχουν στα σεμινάρια και είναι
φυσικό επόμενο της απουσίας κινηματογραφικής εκπαίδευσης», εντοπίζει ο Γιώργος
Καλογερόπουλος από την πείρα του. Κάτι που το επιβεβαιώνει και ο έμπειρος
Πέτρος Μάρκαρης: «Το σενάριο αποτελεί έναν προβληματικό κρίκο στην παραγωγή
των ελληνικών ταινιών. Ένα πρόβλημα, όμως, που έχει να κάνει με μία γενικότερη
δυστοκία που έχουν οι σύγχρονοι Έλληνες στη μυθοπλασία, δηλαδή στην ικανότητα
να αφηγούνται ενδιαφέροντες μύθους. Το ίδιο πρόβλημα παρατηρείται και στο
μυθιστόρημα και στο θεατρικό έργο».

Εν ολίγοις, η ατάκα «γράφουμε ενστικτωδώς» της Κατερίνας Ευαγγελάκου τα λέει
όλα! Όπως και η διαπίστωση από την ίδια ότι «το χάσμα των 25 χρόνων μεταξύ
παλιού και νέου ελληνικού κινηματογράφου δημιούργησε μία μαύρη τρύπα με άφαντο
το σενάριο, που τώρα προσπαθούμε να την κλείσουμε». Για να σταθούμε πιο
σφαιρικά στο θέμα με τα ψύχραιμα λόγια του Πέτρου Μάρκαρη: «Είναι λάθος να
φορτώνουμε όλες τις αδυναμίες του ελληνικού κινηματογράφου στο σενάριο, όταν
είμαστε η μόνη χώρα στην Ευρώπη που παράγει ταινίες χωρίς παραγωγό! Δεν
υπάρχουν πια παραγωγοί στην Ελλάδα, όσοι υπήρχαν έφυγαν ένας ένας. Εκτός από
το EKK και την EPT κανείς δεν ενδιαφέρεται να επενδύσει δεκάρα στο ελληνικό
σινεμά, συνεπώς οι παραγωγοί πέρασαν στα αζήτητα».

«Βρες σε ποιο κοινό απευθύνεσαι»

«Κατ’ αρχήν είναι η ιστορία και το τι θέλεις να αισθανθούν οι θεατές. Τι
είδους ταινία κάνεις; Ποιος την λέει; Πότε και πού συμβαίνει; Ποιοι είναι οι
χαρακτήρες; Τι έχουν ανάγκη και πώς συμπεριφέρονται; Ποιες οι σχέσεις των
χαρακτήρων; Ποια η σύγκρουση; Ποιο είναι το πρόβλημα της ταινίας; Όταν αυτές
οι ερωτήσεις έχουν απαντηθεί, μπορείς να επιτρέψεις στον εαυτό σου να τεθούν
και κάποιες πιο αφηρημένες ερωτήσεις», έλεγε ο Τσέχος σεναριογράφος Γιάν
Φλάισερ με τον οποίον συνεργάστηκε η Πένυ Παναγιωτοπούλου, η οποία θυμάται τα
λόγια του και νιώθει να του χρωστάει πολλά για το αποτέλεσμα της ταινίας της
«Δύσκολοι αποχαιρετισμοί: ο μπαμπάς μου».

Δημήτρης Ινδαρές

«Απαραίτητες οι συνεργασίες»

Δημήτρης Ινδαρές

«Οι ελληνικές ταινίες συνεχίζουν να στηρίζονται στα βιώματα και στις
εμμονές των σκηνοθετών, αλλά δεν είναι τυχαίο ότι έχουμε αρχίσει να αναζητούμε
τη βοήθεια των σκριτ έντιτορ – αναλυτών σεναρίων. Κι εγώ συνεργάστηκα στην
πρώτη φάση με τον συγγραφέα-σεναριογράφο Νίκο Παναγιωτόπουλο», εξηγεί ο
39χρονος σκηνοθέτης Δημήτρης Ινδαρές (η ταινία του «Γαμήλια νάρκη» κέρδισε το
βραβείο σεναρίου από την Κριτική Επιτροπή του Διεθνούς Διαγωνιστικού Τμήματος
του 44ου Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, αλλά αγνοήθηκε – ήρθε έβδομη! – από την
επιτροπή των 50 «σοφών» κριτών των Κρατικών Βραβείων του ΥΠΠΟ). «Θεωρώ
απαραίτητες τέτοιου είδους συνεργασίες, αν θέλουμε να επικοινωνήσουμε με τον
κόσμο. Κύριος στόχος ενός σεναρίου πρέπει να είναι η αλήθεια του. Και η επαφή
του με την πραγματικότητα. Σενάρια και ταινίες που να σχολιάζουν αυτά που
συμβαίνουν γύρω μας. Αλλά, δυστυχώς, έχουμε την πραγματικότητα βορά στην
τηλεόραση, η οποία την διαστρεβλώνει και τσαλαβουτά σ’ αυτήν με ιδιοτέλεια».

Κώστας Γαβράς

«Πρόβλημα και στην Ευρώπη»

«Το σενάριο είναι τεράστιο πρόβλημα στον ευρωπαϊκό και στον ελληνικό
κινηματογράφο. “Σινεμά του δημιουργού” δεν πάει να πει ότι κάνεις ταινίες για
την πάρτη σου. Πρέπει να λαμβάνεις υπόψη σου το κοινό με το οποίο θέλεις να
επικοινωνήσεις μαζί του. Αυτό είναι και το μεγαλύτερο προτέρημα του
χολιγουντιανού κινηματογράφου, που μπορεί ορισμένα σενάριά του να μας
φαίνονται “πεζά”, με το φινάλε τους γνωστό από την αρχή, αλλά ξέρουν σε ποιο
κοινό απευθύνονται. Το σενάριο είναι από τα βασικά πράγματα για την επιτυχία ή
την αποτυχία μιας ταινίας. Πρέπει να το δουλεύεις συνέχεια, μέχρι τα
γυρίσματα, και να το δοκιμάζεις πάνω στους ηθοποιούς σου. Να κάνεις τεστ
απόρριψης ή αποδοχής του διαρκώς, για να καταλάβεις πόσο επικοινωνεί με την πραγματικότητα».

Παραγωγές του «πατέρα – αφέντη»

Το 2003, το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, χρηματοδότης σε ποσοστό 80% της
ελληνικής παραγωγής, ενίσχυσε τις ακόλουθες ταινίες και τα αντίστοιχα σενάρια:

10 ταινίες στο πρόγραμμα «Ορίζοντες», με πάνω από 300.000 ευρώ καθεμία

8 ντοκιμαντέρ στο πρόγραμμα «Τεκμήριο», με πάνω από 70.000 ευρώ (μαζί
με την ET1)

2 ταινίες νέων σκηνοθετών στο πρόγραμμα «Νέο βλέμμα», με πάνω από
150.000 ευρώ (μαζί με την ET1)

5 ταινίες στο πρόγραμμα «Κίνητρο», με 120.000 ευρώ

7 ταινίες μικρού μήκους, με 60.000 ευρώ