Pιγέ της ανατροπής και του αποκλεισμού

H ρίγα των φυλακών και η ζωική ρίγα (η ζέβρα στον Μεσαίωνα εθεωρείτο θηρίο επικίνδυνο και αργότερα έγινε «το πιο κομψά ντυμένο τετράποδο», κατά τον Μπιφόν), από το εξώφυλλο του βιβλίου «Το ρούχο του διαβόλου», που θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Μελάνι

Είναι αμέσως ορατό. Δηλώνει τη διαφορετικότητα, ξεχωρίζει τους «ανέντιμους» ή
«μιαρούς» από τους «τίμιους» πολίτες. «Στο τέλος του Μεσαίωνα, ένα ρούχο με
ρίγες καταδεικνύει όλους αυτούς που έχουν τεθεί εκτός κοινωνικής τάξης είτε
λόγω κάποιας καταδίκης (πλαστογράφοι, παραχαράκτες, επίορκοι, εγκληματίες),
είτε εξαιτίας μίας αναπηρίας (λεπροί, μωροί, τρελοί), επειδή ασκούν κάποια
κατώτερη ασχολία (υπηρέτες) ή ένα ατιμωτικό επάγγελμα (περιπλανώμενοι αοιδοί,
πόρνες, δήμιοι, με τους οποίους η εικονογραφία συνδέει συχνά και άλλα τρία
ανυπόληπτα επαγγέλματα: τους σιδηρουργούς που είναι μάγοι, τους κρεοπώλες,
γιατί είναι αιμοσταγείς, και τους μυλωνάδες που αποθηκεύουν το αλεύρι και
αφήνουν τον λαό να πεινάσει), είτε τέλος επειδή δεν είναι χριστιανοί ή έχουν
απαρνηθεί τον χριστιανισμό (Μουσουλμάνοι, Εβραίοι, αιρετικοί). Όλοι αυτοί
παραβαίνουν την κοινωνική τάξη, όπως οι ρίγες παραβαίνουν τη χρωματική και
ενδυματολογική τάξη».

Ο δυτικός άνθρωπος δεν έπαψε στιγμή να σημαδεύει με ρίγες ό,τι επέφερε αταξία,
τονίζει ο Michel Pastoureau, διευθυντής στην Ecole Pratique des Hautes Etudes
της Σορβόνης, αρχειονόμος, παλαιογράφος, ο οποίος κατέχει, από το 1983, την
έδρα της Ιστορίας της δυτικής συμβολικής κι αναζητεί στο παρελθόν και στο
παρόν ριγέ σημάδια και συμβολισμούς, ίχνη μιας σχέσης που αποτυπώνεται στην
εικονογραφία, τη λογοτεχνία, την Ιστορία. «H ρίγα δεν ταυτίζεται με την
αταξία. Είναι σημάδι αταξίας και μέσον επαναφοράς της τάξης», σημειώνει στο
βιβλίο του «Το ρούχο του διαβόλου. Μία ιστορία για ρίγες και ριγέ υφάσματα»,
το οποίο μετέφρασε στα ελληνικά η Άννα Καρακατσούλη, θα κυκλοφορήσει από τις
Εκδόσεις Μελάνι και προδημοσιεύουν σήμερα «TA NEA».

«H ρίγα δεν ταυτίζεται με τον αποκλεισμό. Είναι σημάδι αποκλεισμού και
προσπάθεια επανένταξης. Στη μεσαιωνική κοινωνία, οι απόβλητοι, για τους
οποίους θεωρείται ότι δεν υπάρχει σωτηρία (οι ειδωλολάτρες για παράδειγμα),
πολύ σπάνια υποχρεώνονται να φορούν ριγωτά ενδύματα. Αντίθετα, όλοι όσοι έχουν
ελπίδα μεταστροφής, όπως οι αιρετικοί και μερικές φορές οι Εβραίοι και οι
Μουσουλμάνοι, συμβαίνει να ντύνονται με ριγέ», εξηγεί ο Pastoureau.

H εμφάνιση του ριγέ στην Ευρώπη, στα μέσα του 13ου αιώνα, προκαλεί σκάνδαλο.
Το ριγέ φθάνει στο Παρίσι το 1254, πάνω στα ράσα των ιερωμένων του Τάγματος
της Παναγίας του Όρους Κάρμηλος, οι οποίοι ακολουθούν τον άγιο Λουδοβίκο, που
επιστρέφει από μία αποτυχημένη σταυροφορία στους Αγίους Τόπους. Οι καρμηλίτες
εγκαταστάθηκαν στο όρος Κάρμηλος της Παλαιστίνης, τον 12ο αιώνα, επιζητώντας
να ξαναβρούν την αγνή ζωή της προσευχής και της άσκησης των πρώτων Πατέρων της
ερήμου. Τα ράσα τους είναι ριγέ (λευκό και καφέ ή, σπανιότερα, λευκό και
μαύρο). Ο ερευνητής εντοπίζει εξηγήσεις σε μύθους και κείμενα που
χρονολογούνται από τα μέσα έως τα τέλη του 13ου αιώνα: «Επρόκειτο για
αντίγραφο του ιματίου του προφήτη Ηλία, μυθικού ιδρυτή του Καρμήλου. Όταν
αναλήφθηκε στους ουρανούς πάνω σε πύρινο άρμα, πέταξε στον μαθητή του Ελισαίο
τον μεγάλο λευκό μανδύα του που έφερε, υπό τη μορφή καφέ ραβδώσεων, τα
κοκκινωπά ίχνη του περάσματός του μέσα από τις φλόγες». Μεταγενέστερα κείμενα
περιγράφουν με περισσότερες λεπτομέρειες τον συμβολισμό: «Το καρμηλιτικό ράσο
φέρει τέσσερις λευκές λωρίδες που αντιπροσωπεύουν τις τέσσερις θεμελιακές
αρετές (ανδρεία, δικαιοσύνη, φρόνηση, εγκράτεια) που χωρίζονται από τρεις
καφετιές λωρίδες, σύμβολα των τριών θεολογικών αρετών (πίστη, ελπίδα, αγάπη)».

Αποδεικνύεται όμως, σύμφωνα με τον Pastoureau, πως οι ρίγες που προκάλεσαν
κατακραυγή, απαγόρευση, απειλές και διαμάχες για περισσότερο από ένα τέταρτο
του αιώνα, δεν είχαν σημασία ή νόημα: «Αυτό που ενδιέφερε ήταν το ράσο των
καρμηλιτών να μη μοιάζει με εκείνο άλλων Ταγμάτων – επαιτικών, μοναστικών ή
στρατιωτικών -, με άλλα λόγια να ξεχωρίζει». Ενώ, όπως σημειώνουν οι ίδιοι οι
καρμηλίτες, τον 18ο αιώνα τον παλαιό «μανδύα της ατιμίας» τους τον είχαν
επιβάλλει στη Συρία οι μουσουλμανικές αρχές, γιατί το Ισλάμ απαγόρευε στους
χριστιανούς να φορούν λευκά ρούχα, δείγμα ευγένειας και διάκρισης, σύμφωνα με
τις κορανικές παραδόσεις.

Στις φυλακές των κόμικς

Πέρα από τον αποκλεισμό και τη φυλάκιση… H μόδα του οίκου Missoni χρωστάει τη φήμη της στα ριγέ πλεκτά για όλο τον χρόνο

Τα ριγέ ρούχα έχουν συνδεθεί αμετάκλητα με τους φυλακισμένους, παρ’ όλο που σε
καμία δυτική χώρα οι φυλακισμένοι δεν φορούν πλέον τέτοια στολή. Ωστόσο, «η
εικόνα της έχει παραμείνει τόσο ισχυρή ώστε λειτουργεί σαν αναγνωριστικό
σημάδι και σαν αρχέτυπο. Τα κόμικς, που βασίζουν τον λόγο τους σε
κωδικοποιημένες και υπερκωδικοποιημένες εικόνες, εμφανίζουν σχεδόν πάντα όλους
τους κατάδικους, τους τροφίμους των στρατοπέδων και τους δραπέτες των φυλακών
με ριγέ αμπέχονο».

Οι ρίγες των φυλακισμένων φαίνεται να ήρθαν από την Αμερική. «H ριγέ αμφίεση
πρωτοεμφανίζεται γύρω στα 1760 στις αποικίες καταδίκων του Νέου Κόσμου
(Μέριλαντ, Πενσυλβάνια). Στις αρχές του 19ου αιώνα, η ριγέ στολή συναντάται σε
κάποιες αγγλικές και γερμανικές φυλακές και στη συνέχεια σε αρκετά κάτεργα της
Αυστραλίας, της Σιβηρίας και ακόμη και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Τα
γαλλικά κάτεργα, αντίθετα, δεν χρησιμοποίησαν ποτέ το ριγέ σακάκι και
προτίμησαν για τους κατάδικους το κόκκινο αμπέχονο. Και στις δύο περιπτώσεις,
όμως, η επιδίωξη είναι η ίδια: να δημιουργήσουν, όπως και στον Μεσαίωνα, έναν
διαχωρισμό ώστε να τονίζεται ότι όσοι φορούν αυτήν τη στολή έχουν αποκλειστεί
από το κοινωνικό σώμα και υπόκεινται σε ένα καθεστώς εξαίρεσης».

INFO

Michel Pastoureau, «Το ρούχο του διαβόλου. Μία ιστορία για ρίγες και ριγέ
υφάσματα». Μετάφραση: Άννα Καρακατσούλη, Εκδόσεις Μελάνι. Τιμή: 13 ευρώ.