Δρόμοι

Μιλάμε…

… συχνά με θαυμασμό γι’ αυτόν που σκέφτεται λογικά, αλλά πιο πολύ
γοητευόμαστε από εκείνον που «ακολουθεί την καρδιά του» παρά το κεφάλι του.
Άλλωστε, αυτό ακριβώς έκαναν μερικοί από τους πιο ορθολογικούς ανθρώπους. Όταν
ο Πυθαγόρας ανακάλυψε το περίφημο θεώρημα, έτρεξε αμέσως να θυσιάσει έναν
ταύρο στον Απόλλωνα.

Την πιο ξεκάθαρη…

… – για να μην πούμε οργισμένη – καταγγελία της ανθρώπινης λογικής την
βρίσκουμε στον Ντοστογιέφσκι. Ο ανθρωπάκος του «Υπογείου», ο πρώτος
λογοτεχνικός «αντιήρωας», λέει κοροϊδευτικά πως η ανθρωπότητα δεν θα μπορέσει
ποτέ να κλειστεί στο «κρυστάλλινο παλάτι» της λογικής. Άλλο βέβαια να λες πόσο
είναι σημαντικό το ανορθολογικό και άλλο να το παινεύεις, όπως ο ανθρωπάκος:
«Είμαι ένας άρρωστος άνθρωπος. Είμαι ένας οργισμένος άνθρωπος. Είμαι ένας
άνθρωπος ασυμπάθηστος». Το κλειδί στον χαρακτήρα του είναι η κακία. Πόσοι και
πόσοι δεν νιώθουν τη μοχθηρή επιθυμία να βλάψουν τον άλλον χωρίς κανένα
χειροπιαστό όφελος; (Όχι εμείς, οι άλλοι.). Τέτοια μοχθηρή και ανορθολογική
συμπεριφορά δεν υπάρχει στα ζώα. Όταν σκοτώνονται αναμεταξύ τους, είναι για
κάποιον συγκεκριμένο βιολογικό λόγο. Όχι από κακία. H κακία είναι μόνο
ανθρώπινη.

Τα δυνατά…

… αισθήματα δεν περιορίζονται μόνο στον Ρώσο δύτη της σκοτεινής ψυχής ή σε
ρομαντικούς σαν τον Ρουσώ («Ο άνθρωπος που σκέφτεται, είναι ένα στερημένο
ζώο»). Είναι συγκλονιστικά, ιδιαίτερα αν κλείνουν μέσα τους αγάπη. Μα μπορεί
να είναι και αποτρόπαια, αν αναδίδουν μίσος, τρόμο, βία. Ο ανθρωπάκος από το
«Υπόγειο» είναι γοητευτικός, έτσι όπως επιμένει να δείχνει απρόβλεπτος,
δυσάρεστος, μοχθηρός, αλλά ποτέ δεν θα τον προτιμούσαμε για σύμβουλο στα
αισθηματικά μας ή στα οικονομικά μας. H λογική δεν κάνει την καρδιά μας να
πεταρίζει, αλλά σαν οδηγός στις πράξεις μας είναι μάλλον προτιμότερη από την
άλλη, τη σκοτεινή πλευρά της ψυχής, όσο και αν είναι αυτή γοητευτική. Στο
περιοδικό «Χρονικό Ανώτερης Εκπαίδευσης», ο καθηγητής Ντέβιντ Μπάρας βάζει ένα
πρόβλημα στους φοιτητές του. «Θα δεχόσαστε ένα στοίχημα που προσφέρει 10%
πιθανότητες να κερδίσετε 95 δολάρια και 90% πιθανότητες να χάσετε 5 δολάρια; Ή
θα προτιμούσατε να ποντάρετε 5 δολάρια σε ένα στοίχημα που προσφέρει 10%
πιθανότητες να κερδίσετε 100 δολάρια και 90% πιθανότητες να μην κερδίσετε
τίποτα;». Οι περισσότεροι αρνούνται την πρώτη προσφορά και δέχονται τη
δεύτερη. Όμως έχουν και οι δύο το ίδιο αποτέλεσμα. Πού είναι η λογική;

Ένας πίνακας…

… από τους πιο φημισμένους του Γκόγια, επιγράφεται «Ο ύπνος της λογικής
γεννά τέρατα». Τέρατα, πάντως, γεννιούνται από πολλές «μανάδες» και όχι μονάχα
όταν η λογική αποκοιμιέται και αρχίζει να χορεύει το ασυνείδητο. Κάποτε,
μάλιστα, αυτή η ίδια η λογική είναι που γεννά τα τέρατα. Στο κάτω κάτω, οι
θάλαμοι αερίων στο Άουσβιτς και το πυρηνικό ολοκαύτωμα της Χιροσίμα ήταν
τεχνολογικοί θρίαμβοι, που για να γίνουν χρειάστηκε μπόλικος «ορθολογισμός».