Tαυτότητες σε κρίση

Οι μάχες που γεννά η κουλτούρα των ταυτοτήτων δεν τελειώνουν με πολιτικές αποφάσεις

Οι «Φάκελοι» του Αλέξη Παπαχελά την περασμένη Πέμπτη επανήλθαν στο πρόβλημα
που ανέδειξε η υπόθεση Οδυσσέα Τσενάι. Με τον εθνικό πυρετό να έχει πλέον
καταλαγιάσει ή μάλλον αντικατασταθεί από εκείνον της ασθενούς τσέπης, είναι
μάλλον η καταλληλότερη στιγμή να αναρωτηθούμε αν το πέρας του παροξυσμού των
τηλεπαραθύρων σήμανε και το τέλος του προβλήματος. Πολύ περισσότερο όταν το
πολεμικό τηλεοπτικό θέαμα το αντικατέστησε η ειρηνευτική του απόπειρα να
παρουσιάσει τη Νέα Μηχανιώνα ως μεμονωμένη περίπτωση, σε μια χώρα όπου άλλες
τοπικές της κοινότητες επέδειξαν υψηλή κουλτούρα ανοχής, με σημαιοφόρους
αλλοδαπούς να παρελαύνουν εν μέσω χειροκροτημάτων.

Με αυτή την προσπάθεια συμπαρατάχθηκαν και οι «Φάκελοι», αναδεικνύοντας όμως
τα ιδιαίτερα εκείνα στοιχεία της σύγκρουσης που αποκαλύπτουν όλα τα
χαρακτηριστικά της σύγχυσης, την οποία προκαλεί η κουλτούρα του συναισθήματος,
όταν προβάλλεται ως ιδανική επένδυση εθνικών μύθων, οι οποίοι κινδυνεύουν από
τον μπαμπούλα της παγκοσμιοποίησης. Και αυτό σημαίνει πως το πρόβλημα δεν
τελειώνει με την αποχώρηση της κάμερας από την Μηχανιώνα.

H εκπομπή μίλησε στους κατοίκους και τα παιδιά τους, κατέγραψε τα επιχειρήματά
τους και αποκάλυψε τη θολούρα.

H μαθήτρια που αρνήθηκε να κρατήσει τη σημαία μετά τον Οδυσσέα, υποστηρίζει
πως πήρε αυτή την απόφαση επειδή ορισμένοι λένε πως η σημαία είναι ένα πανί
και εκείνη δεν θέλει να σηκώσει ένα πανί, αλλά την ελληνική σημαία.

Μια συμμαθήτριά της θα πει, πως δεν μπορεί Αλβανός να σηκώσει την
ελληνική σημαία γιατί στον πόλεμο του ’40 οι Έλληνες πολέμησαν τους Αλβανούς,
όχι μόνο τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, εξ ου και στην ιστορία έχει μείνει
το γεγονός ως «Αλβανικό Έπος». Όσο και αν το μπέρδεμα του είδους μπορεί να
θεωρηθεί ως αποτέλεσμα μιας όχι και τόσο επιμελούς σχολικής συνείδησης και
εκεί να τελειώσουμε απαιτώντας από τους μαθητές να διαβάζουν καλύτερα και
περισσότερο, δεν μπορεί κανείς να μην διακρίνει την προσπάθεια να συντηρηθούν
εκείνοι οι εθνικοί μύθοι – κάθε άλλο παρά κατασκευή μαθητών – που φόρτισαν τα
εθνικά σύμβολα με βολικές ιδεολογικές κατασκευές μιας συγκεκριμένης πολιτικής.
Ιδίως όταν οι ίδιοι οι γονείς μιλούν για απειλή κατάργησης συνόρων,
υιοθετώντας εκείνα τα επιχειρήματα πολέμιων της παγκοσμιοποίησης που κρύβουν
στις μυθολογίες περί «εθνικής καθαρότητας» και συναφών δοξασιών την απόπειρα
να αναβιώσουν τον εθνικισμό, με όλους τους εμφανείς κινδύνους των ρατσιστικών
του εκδοχών, ως δήθεν πολιτική αντίστασης στον παγκόσμιο καπιταλισμό.

Συγκριτικά με τις ρατσιστικές ακρότητες που βίωσαν οι Έλληνες μετανάστες την
δεκαετία του ’20 στις ΗΠΑ ή και στη Γερμανία του ’60, στις οποίες έκανε
αναφορές η εκπομπή, μοιάζει σχεδόν αθώα η Νέα Μηχανιώνα με τα συναισθηματικά
της ξεσπάσματα περί εθνικού συμβόλου που δεν κάνει να το κρατήσουν ξένα χέρια.
Τουλάχιστον περιορίζεται η αντίδραση στο επίπεδο μιας ελλιπούς παιδείας,
ευθύνη της πολιτείας, και δεν παίρνει τις διαστάσεις ρατσιστικού κλίματος που
θα βάραινε την εικόνα μιας σύγχρονης χώρας. Ωστόσο το πρόβλημα της σύγχυσης
είναι πολύπλοκο. Μαθητές Ελλήνων μεταναστών στη Γερμανία τους οποίους επίσης
επισκέφθηκαν οι «Φάκελοι» στην προσπάθειά τους να καταγράψουν ολοκληρωμένη την
εικόνα της συνείδησης που διαμορφώνεται στους νέους για την πατρίδα, τη σημαία
και τους συμβολισμούς της, εμφανίζονται να αντιμετωπίζουν το ίδιο
συναισθηματικά την υπόθεση των συμβόλων: «Αν μου έδιναν οι Γερμανοί τη σημαία
τους να την κρατήσω, εγώ δεν θα το έκανα», λέει κόρη Ελλήνων μεταναστών.

Μπορεί η ελλιπής παιδεία να ευνοεί την καλλιέργεια στρεβλών εθνικών
μύθων, αλλά πίσω από την εμμονή των ανθρώπων να ανήκουν και άρα να προβάλλουν
διαφορετικότητες, μοιάζει να υπάρχει μια ανάγκη πέρα της λογικής. Το πρόβλημα
βρίσκεται στο γεγονός ότι οι ανάγκες αυτές επιχειρείται να εκλογικευτούν με
στόχο την πολιτική τους εκμετάλλευση. Και έτσι το «είμαι Έλληνας» μοιάζει να
μετατρέπεται σε αξιολογική κρίση, δηλαδή σε μια εξ ορισμού πολεμική στάση.

Κορυφαία σύγκρουση

Οι «Μηχανιώνες» μπορεί να περιθωριοποιούνται ως μεμονωμένα περιστατικά,
παραμένουν όμως ως απόδειξη των συγκρούσεων που προκαλεί η κρίση της
ταυτότητας μέσα σε έναν κόσμο ο οποίος απειλεί τη διάλυσή της. Άλλωστε στην
εποχή μας η κορυφαία σύγκρουση είναι αυτή ανάμεσα στην κουλτούρα της
κατανάλωσης και την κουλτούρα της ταυτότητας, διευκρινίζουν οι μελετητές του
φαινομένου.

H ίδια εκπομπή άλλωστε ασχολήθηκε αμέσως μετά την Μηχανιώνα με τις
κερδοσκοπικές μεθόδους της αγοράς των ζαρζαβατικών και κατόπιν με την πολιτική
«μαγέματος» του καταναλωτή των σούπερ μάρκετ, που τον υπνωτίζει, τον κάνει να
εγκαταλείπει οποιαδήποτε «σημαία», για να σηκώσει εκείνη του ηδονικού
καταναλωτισμού, για να γίνει «πολίτης του κόσμου» μπροστά στα υπερφορτωμένα
ράφια με τις άχρηστες λιχουδιές.