Ήρωες καταλύτες

O Γιώργος Μεσσάλας Έπαρχος και ο Βασίλης Παλαιολόγος Χλεστιακόφ στον «Επιθεωρητή» του Γκόγκολ που παίζεται στο θέατρο «Αλκυονίς»

Όπως και άλλες φορές από αυτή εδώ τη στήλη έτσι και τώρα θυμίζω πως ήδη από
την αυγή της θεατρικής ιστορίας, στην τραγωδία, στην κωμωδία ακόμη και στο
σατυρικό δράμα το μοτίβο του καταλύτη κυριαρχεί. Ο Οιδίποδας διαλύει μια
ολόκληρη πόλη ως λύτης αινιγμάτων και καταλύτης ηθικών αξιών. Ο συγγενής του
Ευριπίδη στις «Θεσμοφοριάζουσες», διαλύει μεταμφιεσμένος σε γυναίκα την
αποκλειστικά γυναικεία ιερά πανήγυρη. Ο Οδυσσέας στον σατυρικό «Κύκλωπα» του
Ευριπίδη τινάζει στον αέρα ένα ολόκληρο οικονομικό και «οικολογικό» σύστημα
των πρωτογόνων Κυκλώπων. H Ρωσία όμως που προσπάθησε να παρακολουθήσει μετά
τον Μεγάλο Πέτρο και την Αικατερίνη τα ευρωπαϊκά πνευματικά αλλά και
κρατιστικά πρότυπα επειδή ακριβώς βίαια και χωρίς ωρίμανση μπήκε στη χορεία
των ανεπτυγμένων κρατών και μιμήθηκε τις δομές της ευρωπαϊκής παράδοσης
εξουσίας (όπως ακριβώς συνέβη και στην μεταεπαναστατική Ελλάδα) οικοδόμησε ένα
κρατικό σύστημα που άργησε να εξορθολογιστεί, αφού οι νέες δομές αναφομοίωτες
ακουμπούσαν πάνω σε ανατολίτικες σχέσεις εξουσίας. Είναι λοιπόν φυσικό οι
θεατρικοί συγγραφείς στη Ρωσία να λειτούργησαν ως κριτικοί του συστήματος μέσα
από τον κριτικό ρεαλισμό που θεμελίωσαν θεωρητικά οι μεγάλοι στοχαστές και
κοινωνικοί πρωτοπόροι Μπελίνσκι, Ντομπρολιούμποφ, Χέρτσεν, να λειτουργήσουν οι
ίδιοι ως καταλύτες αποδόμησης και αποκάλυψης του φαύλου συστήματος εξουσίας.
Και ο Γκόγκολ και ο Σούχοβο-Καμπίλιν και ο Γκριπογέντοφ, ο Τουργκένιεφ, ο
Οστρόφσκι και ο Τσέχωφ και ο Ντοστογιέφσκι δημιουργούν ήρωες – αντιήρωες
καταλύτες που τινάζουν με την είσοδό τους στο εξουσιαστικό σύστημα στον αέρα
και θεσμούς και πρόσωπα.

Θα είχε πάντως ενδιαφέρον αυτή η έκρηξη συγγραφικής κριτικής στο
σύστημα εξουσίας να συνεξεταστεί και με το ανάλογο ελληνικό του Ι9ου αιώνα από
τον «Τυχοδιώκτη» και τον «Υπάλληλο» του Χουρμούζη, στην «Κοινωνία των Αθηνών»
και τον «Υποψήφιο βουλευτή» του Καρύδη, από τον «Σινάνη» του Βυζάντιου στον
«Κουτρούλη» του Ραγκαβή έως τον «Γενικό Γραμματέα» του Καπετανάκη. Από την
«Κόρη του Παντοπώλου» στο «Φιάκα» Το σημαντικότερο, ρωσική και ελληνική
δραματουργία συμπλέουν και χρονολογικά από το I835 έως το τέλος του αιώνα από
τον Γκόγκολ στον Οστρόφσκι. Και από τον Χουρμούζη στον Καπετανάκη.
Μεταπρατικές κρατικές δομές από τη μια, αποδομητική κριτική από την άλλη.

Ο «Επιθεωρητής» του Γκόγκολ είναι ένα από τα αριστουργήματα της
θεματογραφίας που ανέλυσα. Ένας απατεώνας χαρισματικός που συγχέεται με άλλον,
εισβάλλει μέσα στην «τακτοποιημένη» φαυλεπίφαυλη επαρχία και την διαλύει. Ο
Γκόγκολ δεν διστάζει να βάλει φουρνέλο στη φαύλη δικαιοσύνη, στην σαπρή
εκπαίδευση, στη διοίκηση, στην αστυνομία. Μια συνωμοσία συνενοχής και ανοχής
καθορίζει και κυριαρχεί, σφραγίζει στόματα και συμπεριφορές με το βουλοκέρι
της ομερτά και της σιωπής. Ο καταλύτης, όπως συμβαίνει όταν ένα οξύ αλλάζει
χρώμα στο βάμμα του ιωδίου, αποκαλύπτει ραφές, αγκυλώσεις, δωροδοκίες,
μοιχείες, απάτες, ασέλγειες. Μεταποιεί την τάξη σε αταξία, την ισορροπία σε
χάος, όπως όταν ένα σκουλήκι μπει σε μια μυρμηγκοφωλιά.

Ο «Επιθεωρητής» είναι ένα έργο πολυπαιγμένο στην ελληνική σκηνή αλλά
αποδεικνύεται ανεξάντλητο. Γιατί είναι συνεχώς επίκαιρο. Θυμηθείτε κατ’
αναλογίαν πώς ένας απατεώνας τραπεζίτης πριν από λίγα χρόνια διέλυσε την
οικονομική, κοινωνική, πολιτισμική και πολιτική μας ζωή. Στο θέατρο «Αλκυονίς»
ο Γιώργος Μεσσάλας απαρέγκλιτα προσηλωμένος στο μεγάλο, σοβαρό ρεπερτόριο,
έστησε μια ισορροπημένη, ευανάγνωστη, ευθύγραμμη και ευθύβολη παράσταση.
Απέφυγε την καρικατούρα, πειρασμό που μπορεί κανένας να στηρίξει στο κείμενο
του Γκόγκολ αλλά χρειάζεται ειδικευμένους στο γκροτέσκο ηθοποιούς, προσπάθησε
και εν μέρει πέτυχε να ισορροπήσει το ύφος της ερμηνείας ανάμεσα στη σάτιρα
και στην κωμωδία ηθών και χωρίς υπερβολές υποδεικνύει στο κοινό του με νόμιμα
θεατρικά μέσα τον κριτικό χαρακτήρα της δραματουργίας του Γκόγκολ.

Απρόοπτα, καλπάζοντα γεγονότα

H μετάφραση της Ντένης Θεμελή που διασκεύασε ο Μεσσάλας είναι ρέουσα,
έξυπνη και ρυθμικά γοργή. Αυτός ο ρυθμός του κειμένου πέρασε στην παράσταση, η
οποία χωρίς να γίνει αγχώδης καλπάζει, αφού απρόοπτα, αιφνίδια και απροσδόκητα
καλπάζοντα είναι και τα γεγονότα που έρχονται να ταράξουν το τέλμα που
σκεπάζει το βούρκο της επαρχιακής κοινωνίας. Βρήκα καλόγουστο το σκηνικό του
Τσιντσικώφ και θαυμάσια τα κοστούμια που σχεδίασε ο σκηνοθέτης. Ο Μεσσάλας
ανέλαβε να ερμηνεύσει τον Έπαρχο και σωστά τον ανέδειξε ως τον πρωταγωνιστή
του έργου, αυτός οργανώνει την συνένοχη εξουσία και εκπροσωπεί την παθογένειά
της. Τον ερμήνευσε με ένα αξιοσημείωτο πανικό αλλά δεν εξευτέλισε γιατί ο
Γκόγκολ σαρκάζει, βάζει νυστέρι στο καρκίνωμα αλλά κατανοεί τις ανθρώπινες
αδυναμίες όταν υποκύπτουν σε συστήματα αχρειότητας που τους ξεπερνούν.

H Όλγα Πολίτου, τονίζοντας ίσως υπέρμετρα, σε σχέση με την όλη παράσταση, το
γκροτέσκο, με την πείρα της στη λαϊκή κωμωδία σχεδίασε μια «λυσσασμένη»
ερωτικά μικροαστή. H Ντένη Θεμελή (κόρη) νηφαλιότερη και ψυχρότερη από τη μαμά
της έδωσε μια άλλη διάσταση στην στερημένη… υστερία της επαρχίας.

Βρήκα θαυμάσιες τις φιγούρες των φαύλων «προυχόντων». Ο Ντίνος Καρύδης
σχεδίασε μια έξοχη καρικατούρα του υπεύθυνου Υγείας. Ο Ντούζος ήταν ένας
απολαυστικός δικαστής, ο Σπηλιόπουλος ένας πανούργος απατεώνας εκπαιδευτικός,
ο Χαντζηκουτσέλης ένας λάγνος κουτσομπόλης ταχυδρομικός. Ο Λιακάκος και ο
Λιβανός συμπλήρωσαν τη διανομή χωρίς ανισορροπίες ύφους. Ο νεαρός Βασίλης
Παλαιολόγος που ερμήνευσε τον επιθεωρητή είχε την ηλικία, την γοητεία και τη
σκηνική χάρη του ήρωα του Γκόγκολ. Χωρίς προφανή πείρα έδειξε προσόντα
αξιοσημείωτα και η όλη παρουσία του δεν στάθηκε αρνητική και συνέβαλε σεμνά
στη σύνολη θετική εικόνα.

INFO

«O Επιθεωρητής» του Γκόγκολ, θέατρο «Αλκυονίς». Ιουλιανού 42-46. Τηλ. 210 8815402.