Γκοντάρ, ο τελευταίος των γενναίων

Την δεύτερη φορά που είδα το «Eloge de l’ amour» («H ελεγεία του έρωτα»)
έσβησαν όλοι και όλα από μπροστά μου. Μα δεν πρόκειται για μια ταινία καλή,
εξαιρετική, μεγάλη. Αλλά για την επιτομή των έργων της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας:
του Γκοντάρ, του Ρενέ, του Τριφό. Της πεμπτουσίας του σαρωτικού κύματος της
δεκαετίας του ’60. Νεκραναστήθηκαν; Μα… ναι! Με μοναχικό και μοναδικό
εκπρόσωπό τους τον Ζαν Λικ Γκοντάρ. Αυτή την αδυσώπητη και ανελέητη ιδιοφυΐα,
που το μοναδικό της μειονέκτημα είναι πως κάθε φορά που βλέπεις μια ταινία
του, πιάνεις τον εαυτό σου μικρότερο, ασήμαντο και αδιάβαστο. Γιατί πίσω απ’
αυτό το καταιγιστικό μαστίγωμα σοφίας, ανατροπών και διαβολεμένων εικαστικών
μετασχηματισμών, «ακούγεται» ο ψίθυρος των… νεκρών. Ένας ψίθυρος που λέει
«Δεν πεθάναμε ακόμα, νεκροθάφτη».

Και επειδή αυτός ο θρίαμβος των «νεκρών» συντελείται εν μέσω καλοκαιρινών
θερμοκρασιών. Και επειδή η ταινία εξέρχεται δύο χρόνια μετά την παραγωγή και
την πρώτη (στις Κάννες) φεστιβαλική της παρουσία. Και επειδή τα «λόγια» της, η
«δομή» της, δεν ταιριάζουν στην ξύλινη γλώσσα που διδάσκουν οι αναλφάβητοι
καθηγητές στο σχολειό του Χόλιγουντ. Επειδή, δηλαδή, όλα συνηγορούν για μια
βέβαιη και εκ του ασφαλούς πανωλεθρία. Για όλους αυτούς τους λόγους και για
πολλούς άλλους, είμαι αναγκασμένος να υπερασπιστώ το μεγάλο από το μέτριο, το
αληθινό από το ψεύτικο και τον γενναίο από τους δειλούς και τους ασήμαντους.
Με μια εντελώς απλή, ας μοιάζει και δογματική, δήλωση. Κάθε σκηνή του και μια
μεγάλη ταινία και κάθε ατάκα του και ένας τόμος σοφίας. Κάνω έφεση στο
δικαστήριό σας και ζητάω δύο λεπτά από τον χρόνο σας.

H υπόθεση της ταινίας είναι αλλοπρόσαλλη και ακατανόητη. Μα φυσικά είναι. Ο
λόγος είναι απλός. Ξεχάστε ό,τι βλέπετε. Για όνομα του Θεού. H αισθητική –
όπως και η γλώσσα, όπως και οι άνθρωποι, όπως και οι ανάγκες – δεν είναι μία.
Αυτό είναι δικτατορία. H ποίηση του Γκοντάρ πηγάζει, εξέρχεται από τη μνήμη.
Και όπως λέει ο ίδιος (και όπως έχει γράψει με ωκεανούς αίματος η παγκόσμια
Ιστορία), αντίσταση χωρίς μνήμη δεν υπάρχει.

Αν συμφωνήσουμε σ’ αυτό – που πρέπει – τότε πρέπει να συμφωνήσουμε και σε ένα
δεύτερο συμπέρασμα. Πως η μνήμη αποτελείται από κομμάτια ιστορίας, θρύψαλα
προσωπικών βιωμάτων και αποσπασματικές εικόνες μιας διαδρομής. Αν συμφωνήσουμε
και σ’ αυτό, τότε για να ταιριάξουμε ή για να αντιπαραθέσουμε τα κομμάτια της
δικής «μου» και της δικής «σου» μνήμης, πρέπει να κατανοήσουμε ο ένας τον
άλλον. Πρέπει να πετάξουμε τον παθητικό θεατή από μέσα μας και να
ενεργοποιήσουμε την αντίσταση και την προσωπικότητά μας.

«H ελεγεία του έρωτα»: H επιτομή της γκονταρικής… πυρομανίας

Σ’ αυτή την σπάνια περίπτωση – που θα μετακινηθούμε από το τηγανισμένο
καλαμπόκι και από την ασφάλεια της μετριότητας – η αλλοπρόσαλλη και ακατανόητη
ελεγεία του Γκοντάρ θα λάμψει σαν κρυστάλλινο νεράκι. Τότε θα καταλάβουμε πως
υπάρχει ουσιώδης λόγος που η ταινία χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο, το
ασπρόμαυρο, και το δεύτερο, το «χρωματιστό». Μα για να γίνει φανερό, με
αισθητικούς όρους, η παρανομία του Σήμερα και η Ελπίδα του Αύριο. Της
αντίστασης και των αντιστασιακών. Θα καταλάβουμε, ακόμα, πως η σύγχυση και η
ασάφεια του πρώτου μέρους είναι ένα σχόλιο πάνω στη «σουρεαλιστική» σημερινή
πραγματικότητα. Και πως ταυτόχρονα μ’ αυτή την ακατανόητη και σκόρπια
περιγραφή ο Γκοντάρ «κηδεύει» και την δική του – την παλιά – κινηματογραφική
εποχή. Δηλαδή, σκιές λησμονημένων προγόνων.

Όμως, χωρίς την ύπαρξη και τη μνήμη αυτών των σκόρπιων προγόνων, συνέχεια δεν
υπάρχει. Το δηλώνει όσο πιο έξυπνα μπορεί. H αντίσταση – λέει – πέρασε τα
νιάτα της, πέρασε και τα γεράματά της. Ποτέ όμως δεν ενηλικιώθηκε
(ολοκληρώθηκε). Έτσι δεν είναι; Επομένως πρέπει να προηγηθεί, να αναλωθεί το
πρώτο, το μελαγχολικό και ασυνάρτητο μέρος, για να επέλθει η λύτρωση με το
δεύτερο, το ελπιδοφόρο και χρωματιστό. H ωριμότητα και η ενηλικίωση
προϋποθέτουν την εφηβεία και την ανωριμότητα. H συνέχεια είναι ακόμα πιο
συναρπαστική.

Και είναι συναρπαστική, γιατί η γκονταρική σοφία λειτουργεί σε τρία επίπεδα.
Για να τα δούμε. Στο πρώτο – το πλέον οφθαλμοφανές – ένας νέος σενάριο…
σκηνοθέτης ερευνά τον ρόλο των καθολικών στην Αντίσταση κατά τη διάρκεια της
Κατοχής. Στο δεύτερο μέρος – το εντελώς εικαστικό – ξετυλίγονται εικόνες που
παραπέμπουν στα πιο δημοφιλή κινηματογραφική είδη. Αυτά που έχουν στοιχειώσει
την κινηματογραφική μας μνήμη. Και στο τρίτο – το λεκτικό – η ηχητική μπάντα
«κατοικείται» αποκλειστικά από σχόλια ενός σαρκαστικού πολιτικού και
κοινωνικού παιχνιδιού. Όπως, για παράδειγμα, «χρησιμοποιούμε το εξαιρετικό για
να βελτιώσουμε το συνηθισμένο» (έτσι δεν είναι, ας πούμε, με την περίπτωση του
εξαιρετικού εγκεφάλου ενός Αϊνστάιν που χρησιμοποιήθηκε για να βελτιωθεί η
συνήθεια του… πολέμου;) Και ακόμα ο διάλογος: «Από πού είστε; Από την
Αμερική; Μα και η Βραζιλία Αμερική είναι. Είμαι από την B. Αμερική. Μα και ο
Καναδάς βόρεια είναι. Είστε από μια χώρα που δεν έχει όνομα. Γι’ αυτό κλέβετε
ξένες ιστορίες και θρύλους». Εν κατακλείδι, «Καπετάνιος είναι η Ουάσιγκτον και
καμαρότος το Χόλιγουντ»

Σας κούρασα; Κοιτάτε. Συμβαίνει στον έρωτα. Όσο πιο δυνατή, παρατεταμένη και
ιδρωμένη είναι η σεξουαλική πράξη με το πλάσμα της ζωής μας, τόσο μεγαλύτερη
είναι και η επερχόμενη κόπωση. H κατάκτηση είναι υπόσχεση και η κούραση μετά
την απογείωση είναι ακόμα πιο ηδονική. Για να παραφράσω τον Γκοντάρ: Ας
χρησιμοποιήσουμε το εξαιρετικό που κρύβουμε μέσα μας, για να κατακτήσουμε την
πιο εξαιρετική ταινία της χρονιάς!

H κουζίνα βγάζει… παγάκια

Το καλογραμμένο ανέκδοτο «Kitchen stories» – Ιστορίες της κουζίνας – του
Νορβηγού Μπεντ Χάμερ, αποκαλύπτει το σύμπτωμα της σύγχρονης στέρησης. Το μικρό
γίνεται μεγάλο και το τόσο δα επιμηκύνεται σε τόοοοοοσο!

Έχετε δει τα «Τραγούδια από τον 2ο όροφο»; Όχι; Χάσατε. H ταινία που μαζί με
τρεις τέσσερις άλλες έχει στοιχειώσει τα όνειρά μου. E, λοιπόν, και τα 92
λεπτά της «κουζίνας» είναι ένα πλάνο από το mastepiece του Ρόι Άντερσον. Ένας
παρατηρητής κουζινικών… συνηθειών και ο παρατηρούμενος εργένης χωρικός εντός
της κουζίνας να ανταλλάσσουν κουβέντες κάθε δύο… ώρες.

«Ιστορίες της κουζίνας»: Ανθρώπινη επικοινωνία, δηλαδή παγάκια Νορβηγίας

Δηλαδή, μηδενική επικοινωνία και σκανδιναβική παγωμάρα. Ωραία, το είδαμε, πάμε
παρακάτω. Το παρακάτω – που συμβαίνει στο δεύτερο μέρος και αφού έχει προκύψει
κόπωση από την μονότονη ακινησία του πρώτου ημιχρόνου – είναι προβλέψιμο και
απλοϊκό. Από άγνωστοι, αντίπαλοι και ξένοι, στο τέλος γίνονται φιλαράκια. Το
διά ταύτα είναι κι αυτό σύμπτωμα της εποχής μας: Εξαιρετικό καδράρισμα,
υποδόρια ειρωνεία, πρώτης τάξεως στυλιζάρισμα, αλλά από εκτόπισμα άσε
καλύτερα. Μύγα!

H γεωγραφία της Κόλασης

Το εντελώς αυτονόητο είναι πως πριν από οτιδήποτε άλλο, Σινεμά είναι Εικόνα.
Αλλά το καθόλου αυτονόητο είναι πως Εικόνα είναι το filmaking. Τι σημαίνει
αυτό; Απλό. Το οδοιπορικό δύο Αφγανών από το Πακιστάν στο Ιράν, από το Ιράν
στην Τουρκία, από την Τουρκία στην Ιταλία, από την Ιταλία στη Γαλλία και από
τη Γαλλία στην Αγγλία. H γεωγραφία της Κόλασης. Δηλαδή «In this world» του
Μάικλ Γουιντερμπότομ, που ελληνικώς μεταφράστηκε «Στα σύνορα του κόσμου». H
ταινία που κέρδισε την Χρυσή Αρκούδα του Φεστιβάλ Βερολίνου. Και την κέρδισε
για έναν και μοναδικό – αισθητικό – λόγο. Γιατί το όνομα του κινηματογράφου
είναι… Οβίδιος.

Ο όγκος του σεναρίου καταλαμβάνει μόλις δύο σελίδες. Δύο ρακένδυτοι και
υποψήφιοι «μελλοθάνατοι» εξέρχονται από τη μαύρη τρύπα του Αφγανιστάν για να
σκαρφαλώσουν στην… Αχερουσία! Ώστε αν όλα πάνε καλά και αν γλιτώσουν από την
ασφυξία της νταλίκας, την αφαγία δεκάδων ημερών, την απληστία της σκλαβεμπόρων
και από τα χέρια της Αστυνομίας, να γίνουν οδοκαθαριστές στην οδό Αθηνάς του
Λονδίνου. Που σημαίνει, πως αν είσαι Αφγανός, είσαι τριπλός και…
πολυμορφικός. Πρώτα… βομβαρδισμένος, ύστερα «κρέας» δουλεμπόρων και στο
τέλος βίδα στα… βομβαρδιστικά. Πώς συμβαίνει με τα βουβάλια. Και το κρέας
και το δέρμα, και το τρίχωμα και τα δόντια και τα εντόσθια. Να αξιοποιήσουμε
τα πάντα. Ακόμα και τα νύχια. Υπέροχα!

«Στα σύνορα του κόσμου»: Από την κόλαση του Αφγανιστάν στο δουλεμπόριο της Δύσης

Δύο επιλογές υπήρχαν. H πρώτη να γίνει ταινία με υπόθεση. H δεύτερη να γίνει
ντοκιμαντέρ. Ο Γουιντερμπότομ διάλεξε το δεύτερο και έπαιξε τα ρέστα του στο
ντοκουμέντο. Γίνεται; Φυσικά γίνεται. Όλα μπορεί να γίνουν. Έτσι, από το πρώτο
μέχρι το τελευταίο λεπτό είναι σαν να παρακολουθούμε τον Κομφούκιο να
παραδίδει σε μικρούς Κινέζους μαθήματα σπαθασκίας και καλλιγραφίας. H κάμερα
να μετακινείται σαν αίλουρος, η φωτογραφία να αποτυπώνει την ανάσα των Αφγανών
και η σκηνοθεσία να καταπίνει τα κατάλληλα «κομμάτια», να τα συναρμολογεί και
να τα συνθέτει φτιάχνοντας τον δικό της κόσμο μέσα από τον γενικό. Με
εξαιρετική ευστοχία και χορευτική ρυθμολογία. Έτσι, το «ψεύτικο» γίνεται
εντελώς… αληθινό. Απίστευτο. Τόσο απίστευτο, που μπροστά σ’ αυτήν τη
μεταμόρφωση, κάθε άλλη που συντελείται με special effect να μοιάζει με
βίντεογκεϊμ για μικρά παιδιά. M’ αυτή την ταινία η τέχνη του making ακούει στο
όνομα Μάικλ Γουιντερμπότομ. Από τον θαυμασμό το στόμα σας θα κρεμάσει…
ανοιχτό!

Πέτσινη φαντασία

Ο Βιντσέντσο Νατάλι του θρίλερ επιστημονικής φαντασίας «Κωδικός: Cypher»
χρησιμοποιεί τις ίδιες κατσαρόλες μ’ αυτές του Νορβηγού Μπεντ Χάμερ, αλλά
τελικώς από την… κουζίνα παράγονται χειρότερα… παγάκια. Το σύμπτωμα της
στέρησης παίρνει διαστάσεις επιδημίας.

Ένας κουρδισμένος και βλακο-χαμογελαστός γραφειοκράτης του μέλλοντος (Τζέρεμι
Νόρθαμ) στρατολογείται ως βιομηχανικός πράκτωρ πολυεθνικής εταιρείας. Στη
συνέχεια αλλάζει στρατόπεδο και εταιρεία και στο τέλος ψάχνει ανεξάρτητο
πρακτορείο ενός ανεξάρτητου πράκτορα για να του γλιτώσει τη ζωή. Ωραία.

«Κωδικός: Cypher»: Ελάχιστο θρίλερ βιομηχανικής κατασκοπείας

Ύστερα από την πρώτη ώρα τα ερωτήματα πέφτουν σαν το χαλάζι. Δηλαδή, στο
μέλλον η τεχνολογία θα έχει ανάγκη τον πομπό ενός πράκτορα για να
μαγνητοφωνήσει τα δημόσια συνέδρια μεγάλων εταιρειών; Δηλαδή, τα μυστικά τους
οι βιομηχανίες θα τα εκδίδουν στις συνεδριακές σάλες του «Intercontinental»;
Και, δηλαδή, η επιστημονική φαντασία αρχίζει και τελειώνει με οθόνες plasma
και με μαγνητόφωνα… στιλό; Στο χωριό μου το λένε και αλλιώς. Όσα δεν πιάνει
η αλεπού, τα κάνει κρεμαστάρια.

«Ξαναγράφουν» την Ιστορία

Άλλο πάλι τούτο. Αρκετοί επιλήσμονες – τα τελευταία χρόνια – επιδίδονται στο
ξαναγράψιμο της Ιστορίας. H Γαλλική Επανάσταση – για τον Ρομέρ – αποτελούνταν
από τον σαρκοβόρο Ροβεσπιέρο και τον τρυφερό Λουδοβίκο. Ενώ για τον Βρετανό
Μάικ Μπάρκερ της παρα-ιστορικής ίντριγκας «To kill a King» (Ο βασιλιάς πρέπει
να πεθάνει) η κοινοβουλευτική μεταρρύθμιση ήταν επιπέδου γαλλικής γκιλοτίνας
και ο Κρόμγουελ… Ιωσήφ Στάλιν! Αλλά, βρε αθεόφοβε, χωρίς αυτόν τον… Στάλιν
και χωρίς τη μετακίνηση της βασιλείας από την «ελέω Θεού» αυθαιρεσία, στη
στοιχειώδη κοινοβουλευτική, αστική δημοκρατία, η Βρετανία θα έβλεπε σήμερα τη
φανέλα του οθωμανικού σουλτανάτου. Το αποτέλεσμα αυτής της ανιστόρητης
καρικατούρας είναι το εξής: Ο Κρόμγουελ (Τιμ Ροθ) να περιφέρεται στους
διαδρόμους με την όψη ενός βλοσυρού τυράννου, ο στρατηγός Τόμας Φέρφαξ
(Ντάγκρεϊ Σκοτ) να μπαινοβγαίνει μεταξύ άνακτος και της εγκύου συζύγου του
(Ολίβια Γουίλιαμς) και ο άναξ (Ρούπερτ Έβερετ) να σκέφτεται διαρκώς την
περούκα του. Το κρισιμότερο περιστατικό στην Ιστορία της Αγγλίας κατά τη
διάρκεια του εμφυλίου πολέμου (1642-1651) ως επεισόδιο τηλεοπτικής σειράς του
BBC με τον τίτλο «Εγώ και ο βασιλιάς».

Μπάτσοι, βία και ακινησία

«Battle Royale» του Γιαπωνέζου Κίντζι Φουκασάκου: Δάσκαλος (Τακέσι Κιτάνο)
με την απειλή των όπλων και του στρατού αναγκάζει μαθητές και μαθήτριες να
επιδοθούν στο σπορ της επιβίωσης.

«Battle Royale»: Βία και αίμα σκοτώνουν» τη σκηνοθεσία

Νικητής από τη σφαγή θα αναδειχθεί ο τελευταίος ζωντανός. Ακατάσχετη βία,
ωκεανοί αίματος, ατελείωτη σειρά διαμελισμένων πτωμάτων.

«Ένα καλοκαιρινό παραμύθι» σε σκηνοθεσία Ουλφ Μάλμος και Λαρς Γιόχανσον:
Εργένης και νεκροθάφτης αναλαμβάνει την (καλοκαιρινή) κηδεμονία δύο ορφανών
παιδιών. Το αποτέλεσμα είναι τρυφερό. Τα παιδιά σκηνοθετούν ραντεβού του
κηδεμόνα με μια μοναχική δασκάλα και στο τέλος τέσσερα άγνωστα και μοναχικά
πλάσματα συγκροτούν μια καινούργια οικογένεια.

«Οι μπάτσοι του Χόλιγουντ» (Hollywood homicide) του Ρον Σέλτον. H
πανωλεθρία του Χάρισον Φορντ. Ασυμμάζευτο, ασύνδετο και αχαρακτήριστο. Δύο
μπάτσοι (γέρος με νέο) στα ίδια Πεντελάκη μου, τα ίδια Παντελή μου. Λίνα Όλιν
και Λολίτα Νταβίντοβιτς χωρίς ρόλους.

Τα Oscar της εβδομάδας

Αριστουργήματος:«H ελεγεία του έρωτα»

Ποίησης: «H ελεγεία του έρωτα»

Αντίστασης: H ίδια ελεγεία

Πρωτοπορίας: Ο Ζαν Λικ Γκοντάρ του έρωτα

Ακινησίας: «Ιστορίες της κουζίνας»

Filmaking: «Στα σύνορα του κόσμου»

Ευαισθησίας: Μάικλ Γουιντερμπότομ (του… κόσμου)

Ρεπλίκας: «Κωδικός: Cypher»

Μπάκιγχαμ Πάλας: «Ο βασιλιάς πρέπει να πεθάνει»

Βίαιης μονοτονίας: «Battle Royale»

Τρυφερής μονοτονίας: «Ένα καλοκαιρινό παραμύθι»

Police Academy: «Οι μπάτσοι του Χόλιγουντ»