Tέχνη για απαιτητικούς οφθαλμογνώστες

B.E. Γιάνσεν, Κεφαλή Γέροντος, 1834. Ρεαλιστική διεισδυτικότητα, σχεδόν σκληρότητα, που καταλήγει σε ιδεαλιστικά μηνύματα (από την έκθεση «Ιδέες επί Χάρτου», στην Εθνική Πινακοθήκη)

Το σχέδιο, η ακουαρέλα και η χαρακτική μοιάζουν πολύ με την κλασική μουσική
δωματίου. Απαιτούν κοινό με λεπτό αστικό γούστο και καλλιτέχνες με υψηλή
δεξιοτεχνία. Περιορίζουν τα τρικ εντυπωσιασμού και ρητορείας – τα οποία κατά
κανόνα χαρακτηρίζουν τη μνημειακή ζωγραφική και γλυπτική – και αναπτύσσουν στο
έπακρο τις εναρκτήριες εκφραστικές ιδέες, σε διαστάσεις ανθρωπομετρικές, όσο
δηλαδή φτάνει το χέρι σε μια μικρή επιφάνεια και όσο μπορεί να δει το μάτι
καθισμένο αναπαυτικά, χωρίς αντιπερισπασμούς.

Τέχνη του βλέμματος, για οφθαλμογνώστες υψηλότατων απαιτήσεων. Είναι και τέχνη
του αστικού, όχι του μικροαστικού, χώρου. Ταιριάζει σε φιλότεχνους με
κατασταλαγμένες αρχές, με διάθεση να διαδέχονται ή να συνεχίζονται στη ζωή,
στις ιδέες και στις περιουσίες. Και δεν πολυταιριάζει με κοινό που λατρεύει
την «πρώτη φορά», το καθετί που μοιάζει με καινούργιο και απαιτεί να
καταργήσει τα προηγούμενα. Όσο π.χ. ο έντονος εξπρεσιονισμός, η βιντεοτέχνη
και τα «εικαστικά περιβάλλοντα» ανθούν σε εποχές νεοεισερχόμενων μικροαστών,
τόσο η κλασικίζουσα τέχνη προϋποθέτει κοινό με διαχρονική ηθική (π.χ. το κοινό
του Μουσείου Μπενάκη), προσεκτικά καλλιεργημένο γούστο και πειθαρχημένες
γνώσεις ή, αντίστροφα, με τάση να αυταπατώνται εύκολα από τις απομιμήσεις.

«Θα αρέσει άραγε στο αθηναϊκό κοινό;», αναρωτιόμαστε βλέποντας την
έκθεση «Ιδέες επί Χάρτου» στην Εθνική Πινακοθήκη, έχοντας την εμπειρία της
πρόσφατης έξαρσης των πειραματιζόμενων εικαστικών τεχνών στις γκαλερί του Ψυρή
ή στις κρατικές εκπροσωπήσεις στις απανταχού Μπιενάλε. Εδώ το πετυχημένο
Μέγαρο Μουσικής – που μπόρεσε και επέβαλε τη μνημειακή μουσική, συμφωνίες,
όπερες – στη μουσική δωματίου ακόμη δεν «έχτισε» την ανάγκη στο ευρύ κοινό.

Επιπλέον, η έκθεση αυτή έχει και μια άλλη δυσκολία. Θύμα της γαλλικής
ιμπεριαλιστικής προπαγάνδας στον χώρο του πολιτισμού και η Ελλάδα – μέχρις
ότου πρόσφατα μετακινηθεί προς τη Νέα Υόρκη – θεωρούσε για δεκαετίες ως
αναντίρρητο κέντρο του πολιτισμού το Παρίσι. H γερμανική – αυστριακή τέχνη
(και οι ολλανδικές ρίζες τους) που κυριάρχησαν από ιδρύσεως ελληνικού κράτους
μέχρι και τον Γύζη ή τον Παρθένη – εξέχοντες περιπτώσεις συμβολισμού, με
πανευρωπαϊκή σημασία – σήμερα είναι σχεδόν άγνωστη στο κοινό. Το Μπαρόκ με την
αστική θεματογραφία του, ομοίως, παρά τις εξαίρετες εκθέσεις που μας έφερε η
αείμνηστη Αγγέλα Ταμβάκη από την Ολλανδία.

Με επιμέλεια των Andreas Stolzenburg και Μαριλένας Κασιμάτη, αντικρύζουμε τώρα
τα πολύ δυσκολότερα να εκτιμηθούν εκθέματα των κορυφαίων Γερμανών ζωγράφων,
που στη χώρα μας δεν τους γνωρίζει σχεδόν κανείς, όσο κι αν οι παλιότεροι
διευθυντές της Πινακοθήκης (M. Καλλιγάς, Δ. Παπαστάμος) τους θυμόντουσαν στα
χρόνια τους, αφού πολλοί επηρέασαν δικούς μας στο Μόναχο ή συνόδευσαν τον
Όθωνα.

Οι ενότητες παρουσιάζονται εύληπτα, με λειτουργική αρχιτεκτονική διαρρύθμιση.
Τα ίδια τα 100 έργα, ένας σπάνιος θησαυρός, προσεκτικά συγκεντρωμένος από το
Μουσείο του Αμβούργου.

Ρεαλιστική απόδοση της ιδιοσυστασίας των προσώπων (Ph. Otto Runge, C.W.
Oesterley, J.S. von Carolsfeld, V.Ε. Janssen) ή «κουνημένη» παθιασμένη γραμμή
(C.D. Friedrich), τοπία με σχεδιαστική προοπτική που ενορχηστρώνει το βλέμμα
στα συστατικά του χώρου (J.C. Erhard, J. Oldach, F.Α. Elsassier, Ρ. von Hes,Α.
Menzel, Μ. Liebermann, C. von Friedrich, L. von Klenze), σύμβολα που σε
οδηγούν στη θρησκευτικότητα ή στη σημειολογία (C.d. Friedrich, J.C.
Reinhart.Ρ.Ο. Runge).

Είναι έργα που έγιναν για φιλότεχνους απαιτητικούς, τους αστούς των τμημάτων
της Γερμανίας του 19ου αιώνα, την εποχή που ήκμαζαν ο Γκαίτε, ο Χέγκελ, ο
Μπετόβεν, ο Μπραμς, και ο Μαρξ, έστω.

Μάθημα όρασης είναι η έκθεση. Δεν θα προκαλέσει κοσμοσυρροή όσο η
μνημειακή «Απ’ τον Θεοτοκόπουλο στον Σεζάν», αλλά τουλάχιστον ας την δουν
προσεκτικά οι νέοι ζωγράφοι μας ή όσοι εκτιμούν τη Σχολή του Μονάχου ή τον
Κογεβίνα και τον Ζαβιτσιάνο.

Πολύτιμο απόκτημα ο μουσειακός κατάλογος, καρπός βαθιάς γνώσης τα κείμενα της
M. Κασιμάτη και των Γερμανών συναδέλφων της.

H έκθεση με λίγα λόγια

Συμπέρασμα: Πολύ σημαντική, με ευρύτερο ενδιαφέρον – μάθημα όρασης,
δεξιοτεχνίας και κατασταλαγμένου γούστου, από Γερμανούς μετρ που επηρέασαν και
την ελληνική «Σχολή του Μονάχου»

* Ενδιαφέρει τον μέσο φιλότεχνο; 6

* Ενδιαφέρει τους ειδικούς; 8

* Ξεχωρίζει απο άλλες εκθέσεις της εποχής; 9

* Τα έργα είναι τα πιο αντιπροσωπευτικά για το θέμα; 10

8, 9, 10 = Ζώνη υψηλών επιδόσεων

6, 7 = Αξιοσημείωτη εξέλιξη

5 = Τα συνηθισμένα

INFO

«Ιδέες επί Χάρτου», 100 σχέδια-ακουαρέλες κορυφαίων Γερμανών καλλιτεχνών 19ου
αιώνα, από το Μουσείο του Αμβούργου, Εθνική Πινακοθήκη (Βασ. Κωνσταντίνου 50,
τηλ. 210-7235.937), έως 3 Νοεμβρίου.