Συζητώντας για τη Γλώσσα

Πολύ συχνά, όταν συναντώ ανθρώπους για πρώτη φορά, αποφεύγω να δηλώσω την
επαγγελματική μου ιδιότητα. Είμαι γλωσσολόγος και, όχι, δεν ντρέπομαι καθόλου
γι’ αυτό. Ο λόγος για τον οποίο καταφεύγω σε αόριστες διατυπώσεις είναι άλλος.
Οι περισσότεροι συνομιλητές μου, μόλις συνειδητοποιήσουν ότι βρίσκονται
μπροστά σ’ έναν γλωσσολόγο είτε συνοδεύουν τις φράσεις τους με ένα «το είπα
σωστά;», είτε, όταν ξεθαρρέψουν, αρχίζουν να ρωτούν για την ετυμολογία αυτής ή
εκείνης της λέξης.

Είναι μια διαδεδομένη παρεξήγηση. H σύγχρονη γλωσσολογία δεν ασχολείται κυρίως
με την ετυμολογία και μάλιστα ως αναζήτηση της «αληθινής» σημασίας των λέξεων
στα βάθη του χρόνου. Γιατί η «αληθινή» σημασία είναι αυτή που γνωρίζουμε ήδη
όλοι, οι φυσικοί ομιλητές μιας γλώσσας. Βεβαίως, η γλώσσα εξελίσσεται και οι
σημασίες αλλάζουν. Και η γλωσσική αλλαγή ενδιαφέρει τη γλωσσολογία.

Επίσης, οι γλωσσολόγοι δεν είναι οι αστυνόμοι της γλώσσας. Ούτε καν οι
νομοθέτες της. Δεν ασχολούνται με το γλωσσικό «πρέπει» αλλά με το γλωσσικό
«γίγνεσθαι» και «είναι». Βέβαια, το γλωσσικό «είναι» φαίνεται κάτι το
αυτονόητο. Κοιτάξτε γύρω σας. Τα παιδάκια που ξεκίνησαν φέτος την Πρώτη
Δημοτικού είναι ευφραδέστατα, όταν δεν καταπίνουν τη γλώσσα τους μπροστά στον
δάσκαλο ή στον διδακτικό ενήλικο. Αλλά πώς τα καταφέρνουν;

Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα ερωτήματα που θέτει η σύγχρονη γλωσσολογία.
Είμαστε σήμερα βέβαιοι ότι οι άνθρωποι έχουν μια βιολογική προδιάθεση για τη
γλώσσα. Όμως τι ακριβώς σημαίνει «προδιάθεση»; Αυτό είναι ένα από τα μεγάλα
αντικείμενα διαμάχης μέσα στη γλωσσολογική κοινότητα. Ο Νόαμ Τσόμσκι και οι
συνεργάτες του υποστηρίζουν ότι οι βασικές αρχές της γλώσσας είναι έμφυτες και
καθολικές στο ανθρώπινο είδος. Επιπλέον θεωρούν ότι η γλώσσα αποτελεί ένα
ξεχωριστό νοητικό υποσύστημα. Οι επιστημονικοί τους αντίπαλοι υποστηρίζουν
είτε ότι η γλώσσα διέπεται από τις ίδιες αρχές με τη γενική ανθρώπινη νόηση
είτε ότι το κοινωνικό περιβάλλον παίζει ένα καθοριστικότερο ρόλο στη σύστασή
της.

Ανεξάρτητα από τις θεωρητικές διαφωνίες, η δουλειά των γλωσσολόγων είναι
αρκετά δύσκολη. Το σύστημα της γλώσσας, που υπάρχει εσωτερικευμένο στον καθένα
από μας, αποδεικνύεται εξαιρετικά δυσπρόσιτο στην ανάλυση. H αλήθεια είναι
ότι, παρά τις θεαματικές προόδους των τελευταίων ετών, δεν ξέρουμε ακόμα πώς
λειτουργεί μέσα μας η γλωσσική μηχανή. Αλλά γιατί πρέπει να μας απασχολεί;

Πέρα από το θεωρητικό ενδιαφέρον, η βασική γλωσσολογική έρευνα αποτελεί
προϋπόθεση για πιο πρακτικές επιστημονικές ενασχολήσεις και εφαρμογές, οι
οποίες επίσης ανήκουν στην ευρύτερη επικράτεια της γλωσσολογίας. Όπως για
παράδειγμα, η αυτόματη μετάφραση και ο συναφής στόχος να δημιουργήσουμε
υπολογιστές που θα χειρίζονται τη φυσική γλώσσα. Επίσης, η εξιχνίαση των
γλωσσικών παθολογιών, που γίνεται σε συνεργασία με τις ιατρικές επιστήμες.
Ακόμα, η βελτίωση των μεθόδων διδασκαλίας της ξένης γλώσσας.

Ζητήματα σαν αυτά, και αρκετά άλλα, με πεδίο εφαρμογής την ελληνική γλώσσα,
συζητούνται αυτές τις μέρες στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, όπου πραγματοποιείται το
6ο Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας (από 18 ώς 21 Σεπτεμβρίου).
Συμμετέχουν με ανακοινώσεις 208 επιστήμονες εκπροσωπώντας δεκαεννιά
Πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα, από δεκαεπτά συνολικά χώρες. Πρόκειται
για την κορυφαία επιστημονική συνάντηση των ερευνητών της ελληνικής γλώσσας, η
οποία οργανώνεται ανά διετία. Στην ολομέλεια έχουν προγραμματισθεί διαλέξεις
της Ειρήνης Φιλιππάκη-Warburton, που διευθύνει τον Γλωσσολογικό Τομέα του
Πανεπιστημίου του Reading (Αγγλία), και της Σαβίνας Ιατρίδου, συνεργάτιδος του
Τσόμσκι στο περίφημο MIT.

Οργανωτές είναι η νεανική ομάδα του Εργαστηρίου Γλωσσολογίας της Φιλοσοφικής
Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, με επικεφαλής την επίκουρη καθηγήτρια Γωγώ Κατσιμαλή.

Ο Αλέξης Καλοκαιρινός είναι επίκουρος καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής
του Πανεπιστημίου Κρήτης.