Θησαυροί της αρχαίας Mεσσήνης στο φως!

Για πρώτη φορά ήρθε στο φως επιγραφή-υπογραφή του γλύπτη Δαμοφώντα στην πατρίδα του, που αποδεικνύει πως συνεργαζόταν και με τους γιους του, γεγονός που είχε αμφισβητηθεί

H πρώτη υπογραφή του Φειδία του 2ου αιώνα π.X., του Δαμοφώντα, στη Μεσσήνη, το
πρωτότυπο μαρμάρινο άγαλμα ενός ερωτιδέα που οδηγεί στα ίχνη του ιερού της
Αφροδίτης, το κεφάλι ενός Άττιδος που δείχνει τον δρόμο προς το ιερό της
Κυβέλης και δύο ψηφίσματα που αποδεικνύουν τη φήμη των Μεσσήνιων δικαστών έως
τη Μικρά Ασία είναι τα σημαντικότερα ευρήματα της φετινής ανασκαφικής
«σοδειάς» της πόλης που έχτισε ο Επαμεινώνδας το 369 π.X. και ανασκάπτει από
το 1987 ο καθηγητής αρχαιολογίας Πέτρος Θέμελης.

«Δαμοφών Φιλίππου και υιοί τα ακρωτήρια Διί θεοί τε πάσι και τα πόλει…» ήταν
η φράση που είχε χαραχθεί στη βάση του κεντρικού ακρωτηρίου του ναού του Διός
Σωτήρος. Μια επιγραφή που αποτέλεσε την κορυφαία ανακάλυψη της φετινής
περιόδου.

«Πρόκειται όχι μόνον για τη σημαντικότερη φετινή ανακάλυψη, αλλά για ένα από
τα πιο σπουδαία ευρήματα της ανασκαφής», επισημαίνει στα «NEA» ο κ. Θέμελης.
«Μέχρι σήμερα γνωρίζαμε τον Δαμοφώντα μόνον από τις αναφορές του Παυσανία και
από τα έργα του. Τούτη η επιγραφή αποτελεί την πρώτη υπογραφή του στη Μεσσήνη
και μας αποδεικνύει πως φιλοτέχνησε και αφιέρωσε και τα τρία ακρωτήρια του
ναού του Διός Σωτήρος, γεγονός που δεν αναφέρει ο Παυσανίας».

Πρωτοτύπησε μάλιστα ο Δαμοφών, καθώς υπέγραψε πάνω στον λίθο του αετώματος,
που βρέθηκε πεσμένος στην ανατολική πλευρά του ναού. «Μέχρι σήμερα σε τέτοιου
είδους αρχιτεκτονικά μέλη βρίσκαμε χαραγμένα μόνον ονόματα θεών, επεξηγηματικά
των μορφών που απεικονίζονταν στα αετώματα. Είναι η πρώτη φορά που βρίσκουμε
υπογραφή γλύπτη», επισημαίνει ο καθηγητής.

Ο Έρωτας οδηγεί στην Αφροδίτη

Ο ημίγυμνος μαρμάρινος ερωτιδέας αποτελεί το «έτερον ήμισυ» της αναδυόμενης Αφροδίτης, που είχε αποκαλυφθεί σε προηγούμενη ανασκαφική περίοδο. Και τα δύο πρωτότυπα γλυπτά έχουν το ίδιο ύψος και πιθανόν προέρχονται από το ιερό της Αφροδίτης

Ένα γοητευτικό μαρμάρινο άγαλμα ερωτιδέα δίνει νέες ελπίδες για την αποκάλυψη
του ιερού της Αφροδίτης, που σύμφωνα με τον ανασκαφέα δεν πρέπει να βρίσκεται
στην αγορά, όπως αναφέρει ο Παυσανίας, λόγω έλλειψης χώρου, αλλά τοποθετείται
βορείως του «Ιερού του Αριστομένη». Το ύψους 0.80 μ. πρωτότυπο γλυπτό, έργο
ικανού καλλιτέχνη, που χρονολογείται στο τέλος του 2ου αι. π.X., φέρει τρύπες
στην πλάτη για να μπουν τα φτερά, ενώ το ένθετο κεφάλι του δεν βρέθηκε. «Αν
και δεν έχουμε ακόμη βρει κτίσμα, στη συγκεκριμένη περιοχή πρέπει να βρισκόταν
το ιερό της Αφροδίτης», πιστεύει ο κ. Θεμέλης. «H θέση που το αναζητούμε είναι
απέναντι από τον χώρο που εικάζουμε πως βρίσκεται το ιερό της Κυβέλης, με την
οποία πολλές φορές συλλατρευόταν, ενώ εκεί κοντά βρέθηκε και ένα ακόμη κεφάλι
Αφροδίτης, της εποχής του Αυγούστου».

«Το θέατρο έκρυβε εκπλήξεις»

Σε μικρά κομμάτια τεμαχίστηκε στην ύστερη αρχαιότητα ο ναός του Διός Σωτήρος, ώστε να εκμεταλλευθούν οι κάτοικοι το μέταλλο και τον μαλακό πωρόλιθο. Κατάφεραν να σωθούν μόνον τα μέρη που ήταν καμωμένα από σκληρό ασβεστόλιθο

«Εκπλήξεις μάς έκρυβε το θέατρο», εξηγεί ο κ. Θέμελης. «Δεν έχει καταστραφεί
τελείως, όπως πιστεύαμε. Εντοπίσαμε την ορχήστρα, τις πρώτες σειρές των
ειδωλίων και τα κλιμακοστάσια». Το άνοιγμα του θεάτρου είναι 100 μ., διέθετε
περίπου 5.000 θέσεις και εκοσμείτο με αρκετά αγάλματα, αν κρίνει κανείς από τα
βάθρα που βρέθηκαν. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ωστόσο, έχει το ενεπίγραφο βάθρο
αγάλματος νεοπλατωνιστή φιλοσόφου, του 2ου αι. μ.X., το πρώτο που έρχεται στο
φως στη Μεσσήνη. «Αποδεικνύει πως μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια η πόλη διέθετε
πλούσια πνευματική ζωή και μορφωμένους ανθρώπους».

Έκταση 30 στρεμμάτων καλύπτει το συγκρότημα του Σταδίου στη Μεσσήνη, που αναστηλώνεται. H βόρεια στοά του – μία από τις τρεις που το περιέβαλλαν σε σχήμα Π – είναι σχεδόν έτοιμη και οι εργασίες στις άλλες δύο προχωρούν. Παράλληλα, είναι ήδη έτοιμη η αναστήλωση μιάς από τις κερκίδες του Σταδίου (χωρητικότητας, εν συνόλω, 5.000 θεατών) με ποσοστό αρχαίου υλικού που φτάνει και το 90%, ενώ στις αρχές του άλλου μήνα θα είναι έτοιμες ακόμη δύο

Το μεγαλύτερο ενδιαφέρον, πάντως, συγκέντρωσε τη φετινή ανασκαφική περίοδο ο
δωρικός ναός του Διός Σωτήρα, στη βορειοδυτική γωνία της αγοράς, που
αποκαλύφθηκε ολόκληρος και έδωσε τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα. H εικόνα που
παρουσιάζει ωστόσο ο δεύτερος τη τάξει ναός της Μεσσήνης έχει έντονα τα
σημάδια της καταστροφής, καθώς «στην ύστερη αρχαιότητα λόγω ένδειας μετάλλων
και λίθου οι κάτοικοι έσπασαν το μνημείο σε μικρά κομματάκια με αποτέλεσμα
σήμερα να σώζονται μόνον ίχνη των πρώτων σειρών των λίθων της ανωδομής και
κίονες της βόρειας πλευράς», εξηγεί ο ανασκαφέας.

«Με ικανοποιητικούς ρυθμούς προχωρούν και οι αναστηλωτικές επεμβάσεις»,
συνεχίζει. Έτοιμη είναι ήδη η μία κερκίδα του Σταδίου της πόλης, συνολικής
χωρητικότητας 5.000 θεατών, ενώ στις αρχές του άλλου μήνα θα παραδοθούν ακόμη
δύο. Όσο για τις τρεις στοές που το περιέβαλλαν, η βόρεια είναι στη φάση της
ολοκλήρωσης, ενώ προχωρά η αναστήλωση της ανατολικής και της δυτικής. H
διαμόρφωση του χώρου της Αγοράς και του Ασκληπιείου έχει σχεδόν ολοκληρωθεί,
ενώ προχωρούν και οι εργασίες του τείχους και της Αρκαδικής Πύλης. H ανάδειξη
της αρχαίας Μεσσήνης χρηματοδοτείται με 1,5 δισ. δρχ., χρήματα που προέρχονται
κατά 75% από την Ευρωπαϊκή Ένωση και 25% από το υπουργείο Πολιτισμού.

Δικαστές με φήμη ώς τη Σμύρνη!

Πεσμένες «μπρούμυτα», αλλά ακέραιες και με πλήρεις τις επιγραφές τους βρέθηκαν οι δύο στήλες με τα τιμητικά ψηφίσματα για τους Μεσσήνιους δικαστές στη βόρεια πλευρά του ναού του Διός Σωτήρος

Μέχρι τη Σμύρνη φαίνεται πως έφτανε η καλή φήμη των Μεσσήνιων δικαστών. Τούτο
τουλάχιστον αποδεικνύει η μία από τις δύο άψογα διατηρημένες ενεπίγραφες
στήλες, που αποκαλύφθηκαν με τις βάσεις τους στη βόρεια πλευρά του ναού του
Διός Σωτήρος (συνολικά ήρθαν στο φως πέντε βάσεις, αλλά μόνον δύο έσωζαν τις
στήλες τους). Στους 60 στίχους της πρώτης λίθινης στήλης, που βρέθηκε ακέραια
(το ύψος της είναι σχεδόν 2 μ.), τιμώνται οι δικαστές του «κινούμενου
δικαστηρίου» της Μεσσήνης (σώμα που αποτελείτο από δυο-τρεις δικαστές και έναν
γραμματέα) για τη μεσολάβησή τους στην εκδίκαση σοβαρής υπόθεσης διακρατικού
χαρακτήρα από την πόλη της Σμύρνης. Και στη δεύτερη στήλη, σε 90 στίχους,
αναγράφεται τιμητικό ψήφισμα για τους δικαστές από τη Δημητριάδα και το κοινό
των Μαγνήτων.

«Βρεθήκαμε προ εκπλήξεως, διότι πρώτη φορά έχουμε μαρτυρία πόλη της Μικράς
Ασίας να τιμά Μεσσήνιους δικαστές», λέει ο κ. Θέμελης για τα ευρήματα που
χρονολογούνται τον 2ο αιώνα π.X. «Τέτοιου είδους ψηφίσματα αναγράφονταν σε
πάπυρο με την εντολή να μεταγραφούν σε στήλες και τοποθετούνταν σε επιφανή
τοπογραφικά και πολιτικά σημεία της πόλεως».

Πιο κοντά στο ιερό της Κυβέλης

Πήλινο κεφάλι του – θηλυπρεπούς – Άττιδος, του νεαρού ακολούθου της Κυβέλης

Ένα βήμα πιο κοντά στο ιερό της Μητέρας των Θεών, της Κυβέλης, φαίνεται πως
ήρθε φέτος η αρχαιολογική σκαπάνη. Αιτία ένα μικρό πήλινο κεφάλι (τμήμα
ειδωλίου) νεαρού άνδρα που φορά χαρακτηριστικό της Φρυγίας, τριγωνικό σκούφο
(πίλο) και ταυτίζεται με τον Άττιν, τον νεαρό ακόλουθο – κυνηγό της Κυβέλης.
Βρέθηκε σε συγκρότημα δωματίων νοτίως της ρωμαϊκής επαύλεως, κάτω από τα
ερείπια της οποίας εικάζεται πως βρίσκεται το ελληνιστικό ιερό. H αποκάλυψη,
εξάλλου, τμήματος ένθρονου αγάλματος της θεάς, αλλά και τα οστά καφέ αρκούδας,
που πιθανόν αποτελούσαν θυσία προς την Κυβέλη, στο παρελθόν, ενισχύουν την
άποψη πως κάτω από το στρώμα τρομερής καταστροφής του κτιρίου κατά τον 1ο αι.
μ.X. υπήρχε το ιερό.