AΦIEPΩMA Mικρασιατική καταστροφή Οι Tσέτες τη νύχτα λεηλατούσαν

Εμένα θα ‘ρθει η Αρζυρή μ’ να με πάρει…

Δυτικά παράλια. Περιφέρεια Ναζλίου. Γέροντας

(Μαρτυρία Αφροδίτης Γιαννάκη – αποσπάσματα)

Ο Γέροντας (Ieronta κατά Κίπερτ, Yoran κατά τον τουρκ. χάρτη του 1951) ήταν κωμόπολη με 3.000 Έλληνες μόνο κατοίκους. Βρίσκεται 3 χλμ. από τις ακτές του Αιγαίου, 44 ΝΔ από τα Σώκια, 12 N του Άκκιοϊ και 116 N της Σμύρνης. Το όνομά του σχετίζεται με το ιερό του Διδυμαίου Απόλλωνα. Στα κατοπινά χρόνια η λέξη «ιερόν» δήλωνε τον Τόπο, από όπου και Γερόν-Γέροντας. Στα νερά των ακτών του Γέροντα έγινε η ναυμαχία στα χρόνια της Επανάστασης του 1821. Διοικητικά και εκκλησιαστικά υπαγόταν στα Σώκια.

Σαν φύγανε οι άντρες και τ’ αγόρια που πήγανε εξορία, ερημώθηκε το χωριό και η
καρδιά μας σφίγγονταν από την αγωνία. Οι Τσέτες τη νύχτα πηγαίνανε στα σπίτια,
χτυπούσανε τις πόρτες για να κλέψουνε, να λεηλατήσουνε και να τρομοκρατήσουνε.

Οι γυναίκες με τα μωρά και τους λίγους ανήμπορους γέρους που είχανε μείνει,
μαζευότανε στα πιο γερά σπίτια, βάζανε στρώματα και παπλώματα για να μην
περνούν οι σφαίρες πίσω από τα παράθυρα και πίσω από τις πόρτες. Και τη νύχτα
τρέμανε, πώς θα την περάσουνε. Οι μισές γυναίκες κοιμότανε και οι άλλες μισές
αφουγκραζότανε, μην ακούγεται τίποτα σαματάς.

Καλοκαίρι 1920. Προσγείωση του αεροποόρου Θάνου Βελουδίου, στο Οδεμήσι (Φωτογραφικό Αρχείο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών)

Αυτοί που τους τρομοκρατούσαν δεν ήτανε τακτικός στρατός. H μικρή δύναμη του
τακτικού στρατού έμενε στου Στρατή το Μύλο και ο αξιωματικός που διοικούσε το
χωριό ήτανε από τους καλούς Τούρκους, τόσο που τους έλεγε: «Άμα βρίσκεστε σε
κίνδυνο, ξεφωνίζετε να ‘ρθω να σας προφυλάξω».

Όσοι Γεροντιανοί έτυχε να βρεθούνε όξω από το χωριό, όπως ο Μιχάλης Καίπας, ο
Αλέξανδρος Καίπας, ο Σταμάτης ο Δρόσος, κάνανε ενέργειες κι έστειλε η ελληνική
Κυβέρνηση τρία καράβια να πάρει τα γυναικόπαιδα από το Γέροντα.

Μια μέρα επιτέλους βγήκανε στην Κουβέλα Έλληνες στρατιώτες· βούιζε το χωριό,
και οσονών κρατούσανε τα πόδια τους, βαδίσανε και φτάξανε στην παραλία της
Κουβέλας που ήτανε μακριά ως μισή ώρα από το χωριό. Πήρανε μαζί τους μικρά
πράματα. Αυτό ίσως να ‘γινε άνοιξη του 1922. Αυτό δεν έγινε χωρίς χτυποκάρδια
και χωρίς λαχτάρες, γιατί οι Τούρκοι του χωριού συγκρούστηκαν με τους λίγους
Έλληνες που αποβιβάστηκαν. Ο κόσμος κοίταζε από τις χαραμάδες. Ο Τούρκος
αξιωματικός, που τους προστάτευε, χειρονομούσε, πρόσταζε στου Δημήτρη του
Αδριανού. Όλοι οι Τούρκοι τρέχανε και φωνάζανε «τσαμπούκ, τσαμπούκ»* άλλοι
απάνω στα άλογα και άλλοι με τα πόδια. Ένα-δυο ώρες κράτησε ο πόλεμος. Οι
Έλληνες διώξανε τους Τούρκους, έτσι μπορέσανε και πήρανε τα γυναικόπαιδα.

Συσίτια για τους κατατρεγμένους. (Φωτογραφικό αρχείο Κέντρου Μικρασιατικόν Σπουδών)

Μείνανε και κάμποσοι. Ο Μανώλης ο Κουτσουμπόγιας, γέρος με τη γριά γυναίκα
του, ήτανε κλεισμένος στο σπιτάκι του και σε μια στιγμή άνοιξε το παραθυράκι
του κι έτρεμε και είπε: «Τι τρέχ’, τι τρέχ’;». «Έλληνις, Έλληνις». «Δόξα σοι ο
Θεός», είπε, «αυτό κι εμείς περιμέναμε!» και μπήκε μέσα και κλείστηκε.

Ποιος ξέρει τι φριχτός θάνατος τον βρήκε! Δεν του εξήγησαν του δυστυχισμένου
τι ακριβώς ήρθαν να κάνουν οι Έλληνες στο Γέροντα· απ’ τη βία του ο καθένας.

H Αντριανούδενα δεν ήθελε να φύγει, δεν άκουσε κανένα, ούτε το γιο της που
ήρθε μαζί με το στρατό. «Θα περάσουμε καλά», έλεγε, «όλα τα σπίτια είναι
γεμάτα». Οι Γεροντιανοί είπανε μετά πως έχασε τα λογικά της κι έφερνε βόλτα
στο έρημο χωριό. Έμεινε και η Αργυρώ του Χατζηγεωργίση· είχε άντρα το γιο του
παπά Μεθόδιου. Ήτανε βαριά γυναίκα, πιασμένη, δεν μπόραγε να περπατήσει και
της είπε η κόρη της: «Πάω αυτά τα ρούχα στην Κουβέλα και θα ‘ρθω πάλι να σε
πάρω». Και δεν πρόφταξε να γυρίσει. Πήγανε οι στρατιώτες να την πάρουνε και
τους είπε: «Όχι, όχι, ημένα θα ‘ρθ’ τ’ Αρζυρή μ’ να μ’ πάρ’».

Οι κόρες της Αντριανούδενας, που περιμένανε τη μάνα τους να ξεμπαρκάρει στη
Σάμο, ξεφωνίσανε σαν μάθανε πως η μάνα τους έμεινε!

* Γρήγορα-γρήγορα