Όταν η τέχνη «βουτά» στην πισίνα

H πολυσυζητημένη πισίνα της «Μήδειας» του Εθνικού Θεάτρου, θα καταλάβει το κέντρο της ορχήστρας στο Αρχαίο Θέατρο της Επιδαύρου, την Παρασκευή και το Σάββατο

Το κέντρο του αρχαίου θεάτρου καταλαμβάνει μια δεξαμενή από χοντρό μουσαμά,
τετράγωνη, διαστάσεων 8X8 μέτρων, που δίνει την αίσθηση του τσιμέντου. Εκεί
είναι ο χώρος όπου θα εκτυλιχτεί το δράμα της «Μήδειας» που παρουσιάζει αύριο
και μεθαύριο το Εθνικό Θέατρο σε μία παράσταση που ξεφεύγει από την
καθιερωμένη αντίληψη για τη Μήδεια ως ηρωίδα του αιματοβαμμένου πάθους.
Αντίθετα, μία τραγική μορφή, «νερένια», παίρνει τη θέση της.

«Πρόκειται για έναν χώρο όπου συσσωρεύεται νερό. Μπορεί να λέγεται δεξαμενή,
στέρνα και όχι απαραίτητα πισίνα. Χρησιμοποίησα το στοιχείο του νερού επειδή
είναι κατανοητό σε αυτήν την ιστορία. Από τη μία, το νερό συνδέεται με το
παρελθόν του Ιάσονα, την Αργοναυτική Εκστρατεία. Από την άλλη, η πλευρά της
Μήδειας, η γυναικεία, είναι συνυφασμένη με το ρευστό στοιχείο», εξηγεί στα
«NEA» την ιδέα της η σκηνογράφος της παράστασης Ελένη Μανωλοπούλου. H
σκηνογράφος λαμβάνει υπόψη της και άλλα δύο στοιχεία: ότι το νερό συνδέεται με
τον κόσμο της μαγείας και ότι λειτουργεί σαν καθρέφτης που βλέπει κανείς το
είδωλό του. «Νομίζω ότι είναι ανακουφιστικό το νερό σε μία παράσταση. Στην
περίπτωση της “Μήδειας” είναι σα να καθρεφτίζεται η ίδια η ψυχή σου και η δική
σου διάθεση. Το νερό είναι κάτι ανοιχτό ως φυσικό στοιχείο».

Δεν είναι όμως και μία πρόκληση κόντρα στο κλασικό μνημείο της
αρχαιότητας; «Όταν δουλεύω δεν έχω υπόψη μου το κοινό. Δεν αισθάνομαι ότι κάνω
κάτι μοντέρνο. Ούτε συζητάω το “κλασικό”. Πάντως δεν υπήρχε διάθεση να γίνει
μια προκλητική δουλειά, που η ατμόσφαιρά της θα υπερβαίνει την ιστορία. Απλά,
έχω μία εμμονή με το νερό και το χρησιμοποιώ ως σκηνικό στοιχείο συχνά, καθώς
παίζει με το φως».

H πισίνα, λοιπόν, εμπνέει. Σύγχρονους καλλιτέχνες, όπως τον Βρετανό ζωγράφο
Ντέιβιντ Χόκνεϊ, ή σκηνοθέτες του κινηματογράφου. Σε κάθε περίπτωση όμως ο
ρόλος της πισίνας στην τέχνη έχει βαθύτερες ψυχολογικές αιτίες ύπαρξης από την
απλή ικανοποίηση της ματαιοδοξίας που επιδεικνύουν οι εύποροι και επιτυχημένοι
διάσημοι.

Ο αρχιτέκτονας Νίκος Γεωργιάδης, της ομάδας Anamorphosis (συμμετείχαν στην
Μπιενάλε της Βενετίας στην έκθεση «Snow Show») προσεγγίζει την ύπαρξη της
πισίνας ως σχεδιασμό του νερού. Και εξηγεί στα «NEA» ότι αντιλαμβάνεται το
νερό «όχι σαν ένα ουδέτερο ρευστό, αλλά ως παράξενο στερεό, απόθεμα
μορφών που μιλούν τη γλώσσα του έμμετρου σώματος, της άσκησης και του επί
πλέον της απόλαυσης».

H δυτική σκέψη, συνεχίζει ο Νίκος Γεωργιάδης, βλέπει το νερό ως
ναρκισσιστικό καθρέφτη, μέσον αντανάκλασης, αυθυποβολής, αυτοερωτικής
επιθυμίας, αλλά και νευρωσικού φόνου, όπως στις ταινίες «Συνεχόμενοι πνιγμοί»
του Πίτερ Γκριναγουέι και «H πισίνα» του Ζακ Ντερέ. Όμως, η άμεση επαφή με το
νερό, κοινός τόπος στον ελληνικό βίο, αποκαλύπτει μιαν άλλην ψυχική διάσταση
πέραν του αντικειμενικού…, μιαν αίσθηση πραγματικού. Κολυμπώντας,
απελευθερωνόμαστε από το άγχος της παρουσίας ή απουσίας, τις εμμονές με τον
εγωτικό αντικειμενικό κόσμο. H μορφική υπερβολή του νερού βάζει τον κολυμβητή
στον χώρο της επιθυμίας του Άλλου, επιθυμίας καθολικά σωματικής ενός σώματος
μη σημειακού, που αναδιοργανώνεται συνεχώς αλλάζοντας κέντρο και μέλη. Συνθήκη
συγγενής με τον υπερπλήρη χώρο της κατοικίας – τον χώρο της γυναικείας
φροντίδας και του επισκέπτη… Χαρά, άσκηση, παιχνίδι, παρά ηδονή. Η χαρά
είναι πληθυντική και εκπληρωτική, ένα είδος χωρικής ενέργειας – η ηδονή
εγωκεντρική και κατευθυνόμενη.

Ψυχαναλυτικά μιλώντας, στην κολύμβηση το νερό εμφανίζεται ως υλικό της
απώλειας, ανήκον και ανοίκειο, ταυτόχρονη αίσθηση του χαμένου εαυτού και του
Άλλου, αίσθηση αντίστασης και άνεσης, βαρύτητας και ελαφρότητας, βύθισης και
άνωσης, κοντινού και μακρινού… H βίωσή του υπενθυμίζει τη βασική αρχή του
περιβάλλοντος και της αρχιτεκτονικής – μιας ποιότητας που επιμένει όχι
εξωτερικά/αντι-κειμενικά, αλλά ως άμεση έκφραση: ο κολυμβητής – ένοικος
ανακαλύπτει ότι το περιβάλλον είναι σώμα και μάλιστα σκεπτόμενο.
Έρχεται πρόσωπο με πρόσωπο με τη σκέψη της φύσης. Δεν καθρεφτίζεται πια σ’
αυτήν αλλά εκτίθεται, κι αυτός και ο καθρέφτης του!».

Πίσω από ένα lifestyle τόπο (πισίνα) βρίσκεται ένα απωθημένο, και πίσω
από το απωθημένο ένα πραγματικό χωρικό ζήτημα. Ο σχεδιασμός του νερού
επαναφέρει τη διαλεκτική του σώματος όχι ως ηδονιστικό απωθημένο αλλά ως
ενεργό χωρική συνθήκη. Ο αρχιτέκτονας καλείται να ξεκινήσει τον σχεδιασμό της
κατοικίας από το νερό παρά να εντάξει το νερό σ’ αυτήν.

Υδροφοβική η μεγάλη οθόνη

H πισίνα είναι για τον κινηματογράφο ο κατάλληλος τόπος για να συμβούν δράματα
και σκηνές τρόμου. Το Χόλιγουντ, από τα νιάτα του και μέχρι σήμερα, είναι
υδροφοβικό.:

H «Λεωφόρος της Δύσης» (1950) ξεκινάει με μία σκηνή όπου το πτώμα του
σεναριογράφου που υποδύεται ο Γουίλιαμ Χόλντεν βρίσκεται να επιπλέει στην
πισίνα.

Ο «Μεγάλος Γκάτσμπι» (1974) τελειώνει, με το σώμα του Τζέι Γκάτσμπι
(Ρόμπερτ Ρέντφορντ) να μένει ακίνητο στη μεγαλειώδη πισίνα της έπαυλής του.

Στον «Πρωτάρη» (1967) δεν πνίγεται κανείς, αλλά ο νεαρός Ντάστι Χόφμαν
βουτάει απεγνωσμένος στην πισίνα με συντροφιά το μελαγχολικό τραγούδι των
Σάϊμον και Γκαρφάνκελ «Hello darkness, my old friend».

Στο «Wild Things» (1998) η Νιβ Κάμπελ και η Ντενίζ Ρίτσαρντς κολυμπάνε
στην πισίνα του μοτέλ στη Φλόριντα αποκαλύπτοντας τη σκοτεινή πλευρά της
σεξουαλικότητας σε αυτό το ψυχολογικό θρίλερ.

Το «Ερωτικό κτήνος» (2001) αρχίζει με την ειδυλλιακή σκηνή
ηλιοθεραπείας στην πισίνα ενός πρώην κλέφτη (Ρέι Γουίνστον) και τελειώνει με
το θάψιμο του απειλητικού Μπεν Κίνγκσλεϊ κάτω από τον πάτο της πισίνας.

Σκηνή από την ταινία «Dog Days»

Στο «Dog Days» (2001) ο καύσωνας που χτυπάει τη Βιέννη βγάζει μία
παρακμιακή εικόνα για τους κατοίκους των προαστίων που αναζητούν δροσιά στις
ιδιωτικές πισίνες τους και οδηγούνται σε σεξουαλικά όργια.

Στην «Πισίνα» (2003) του Γάλλου Φρανσουά Οζόν που παρουσιάστηκε στις
Κάννες, η παράδοση των θρίλερ οδηγεί σε φόνο στην πισίνα και ξεκαθαρίσματα
μεταξύ Σάρλοτ Ράμπλινγκ και Λιντοβίν Σενιέ.