Διαστάσεις Ένας μουρτζούφλης Πορτογάλος

Είναι ένας από τους πιο γνωστούς δημοσιογράφους της Πορτογαλίας. Έχει
γράψει βιβλία, δοκίμια, ενώ συνεργάζεται τακτικά με την εφημερίδα «Ντιάριο ντε
Νοτίσιας». Αλλά η ερώτηση του μικρανιψιού του τον αιφνιδίασε.

«Είμαστε ένας υπομονετικός λαός». «Και μας αρέσει που ναυαγήσαμε σ’ αυτά τα σκατά» (του Αλτάν, από το Εσπρέσο)

Για κάποιον περίεργο λόγο, ο Μιγκέλ Εστέβες Καρντόσο πίστευε πάντα ότι
πραγματικός άνδρας γίνεσαι μόνο όταν αποκτήσεις ένα μικρανιψιό. Και άνδρας μεν
μπορεί να έγινε, όταν όμως ο πιτσιρικάς τον ρώτησε τι είναι οι Έλληνες, έπαθε
αμηχανία. Πώς ορίζεις ένα λαό; Πώς βρίσκεις αυτά που διαφοροποιούν πραγματικά
τους λαούς μεταξύ τους, χωρίς να καταφύγεις σε ρατσιστικά ανέκδοτα; Στο
κάτω-κάτω, ο Θεός δεν μας έπλασε όλους ίσους; Ο Πορτογάλος δημοσιογράφος
επιστράτευσε όλη του τη φαντασία, κατέβασε ιστορικές γνώσεις, μίλησε για τον
Όμηρο και για τον Πλάτωνα, αλλά και πάλι δεν ήταν ευχαριστημένος. Ξαφνικά, του
ήλθε μια έμπνευση. Ένας αποτελεσματικός τρόπος να περιγράψεις έναν ξένο,
σκέφτηκε, είναι να πεις πως είναι σχεδόν ίδιος με σένα, αλλά με μια
χαρακτηριστική, και υπερτονισμένη, διαφορά. Με βάση αυτή τη μέθοδο, ο Έλληνας
είναι ένας μουρτζούφλης Πορτογάλος. Θα μπορούσε να προσθέσει κανείς κι άλλα
χαρακτηριστικά, όπως για παράδειγμα ότι του αρέσουν πολύ οι μελιτζάνες. Αλλά
τότε θα αποδυναμωνόταν το εύρημα. Όχι, ένας «πορτογαλοκεντρικός» ορισμός δεν
χρειάζεται παρά ένα και μόνο επίθετο.

H μέθοδος μπορεί βέβαια να εφαρμοστεί για όλους τους λαούς – ή σχεδόν όλους. Ο
Γάλλος είναι ένας Πορτογάλος που έχει πειστεί ότι είναι ο καλύτερος (και
αντιστρόφως: ο Πορτογάλος είναι ένας Γάλλος που δεν είναι πολύ σίγουρος για
τον εαυτό του). Ο Άγγλος είναι ένας μοναχικός Πορτογάλος. Ο Ιταλός, ένας
χαρούμενος Πορτογάλος. Ο Βραζιλιάνος είναι ένας απελευθερωμένος Πορτογάλος,
ενώ ο Ισπανός είναι ένας υπερήφανος Πορτογάλος. Ο Ελβετός είναι ένας
Πορτογάλος αστυνομικός. Ο Τούρκος είναι ένας βίαιος Πορτογάλος. Με τους
Κινέζους υπάρχει κάποιο πρόβλημα, σίγουρα όμως όχι άλυτο. Ο συλλογισμός αυτός
μάς οδηγεί και σε μερικές ενδιαφέρουσες παράπλευρες διαπιστώσεις. Ο Ιταλός,
έτσι, προκύπτει πως είναι το αντίθετο του Έλληνα. Είναι αλήθεια; Ναι, αν
δεχθούμε ότι το χαρακτηριστικό του Έλληνα είναι η γρουσουζιά, η αναποδιά. Κι
αν εμάς αυτό ασφαλώς δεν μας αρέσει, γιατί άραγε ήταν το πρώτο πράγμα που ήλθε
στο μυαλό του Πορτογάλου δημοσιογράφου όταν κλήθηκε να περιγράψει τη φυλή μας;
Από μια πρώτη ματιά, η εθνοκεντρική μέθοδος του Μιγκέλ Εστέβες Καρντόσο
αποπνέει αλαζονεία και ματαιοδοξία. Μια βαθύτερη εξέταση, όμως, αποκαλύπτει
ορισμένα πλεονεκτήματα. Ένα απ’ αυτά είναι ασφαλώς ο αυτοσαρκασμός, ένα όπλο
που ανέκαθεν έλειπε από το οπλοστάσιο των ανά τη γη εθνικιστών. Ένα άλλο είναι
μια αίσθηση αδελφοσύνης. Αν για έναν Πορτογάλο όλοι οι υπόλοιποι λαοί δεν
είναι παρά ελαφρά μεταλλαγμένοι Πορτογάλοι, και με τον ίδιο τρόπο σκέφτεται
ένας Σέρβος, ένας Κροάτης, ένας Λιβεριανός ή ένας Κονγκολέζος, δεν αποτελεί το
γεγονός αυτό την πιο κατηγορηματική, την πιο πανηγυρική ακύρωση όλων των
πολέμων;