IPBIN ΓIAΛΟM «Nα σκύψουν οι ψυχοθεραπευτές στον Kαζαντζάκη»

Όταν ο δόκτωρ Χάρντινγκ ειδοποίησε τον Ίρβιν Γιάλομ ότι η Επιτροπή για την
Ψυχιατρική και τη Θρησκεία επρόκειτο να του απονείμει το βραβείο Όσκαρ
Πφίστερ, ο τιμώμενος αντέδρασε ως εξής: «Τι σχέση έχω εγώ με τη θρησκεία;
Κάποιο λάθος θα έχει γίνει. Είστε βέβαιος; Το ξέρετε ότι εγώ θεωρώ τον εαυτό
μου άθεο;». Και ο Χάρντινγκ απάντησε: «Πιστεύουμε ότι έχετε αφιερώσει τη ζωή
σας σε ερωτήματα θρησκευτικής φύσεως».

Ο ψυχίατρος (επίτιμος καθηγητής στο Στάντφορντ) και συγγραφέας Ίρβιν Γιάλομ
είναι γνωστός στην Ελλάδα αλλά και σε όλον τον κόσμο από τα μυθιστορήματά του
«Όταν έκλαψε ο Νίτσε» και «Στο Ντιβάνι» (Εκδόσεις Άγρα), τα οποία αφηγούνται
ιστορίες ψυχοθεραπείας και ο ίδιος τα θεωρεί προέκταση του διδακτικού του
έργου. Τον Μάιο του 2000 βραβεύτηκε, στη Νέα Ορλεάνη, στο πλαίσιο του ετήσιου
συνεδρίου της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρείας, από την Επιτροπή για την
Ψυχιατρική και τη Θρησκεία. H διάλεξή του στο πλαίσιο της βράβευσης αποτέλεσε
τη βάση του δοκιμίου «Θρησκεία και Ψυχιατρική» που δημοσίευσε φέτος ο
συγγραφέας και που μεταφράστηκε αμέσως στα ελληνικά από την «Άγρα». Το σύντομο
δοκίμιο θα κυκλοφορήσει εντός των ημερών και τα «NEA» προδημοσιεύουν ένα μέρος
του, καθώς καταγράφει με χαρακτηριστική σαφήνεια, απλότητα και γλαφυρότητα,
τις απόψεις του συγγραφέα για τις μεγάλες ανθρώπινες αγωνίες.

«Να μην αφήσω στο Χάρο τίποτα να μου πάρει – μονάχα λίγα κόκαλα».Τη φράση αυτή του Νίκου Καζαντζάκη, θεωρεί «κλειδί» για την ψυχοθεραπεία ο Ίρβιν Γιάλομ

«H υπαρξιακή ψυχοθεραπεία και η θρησκευτική παρηγορία είναι ξαδέλφια, έχουν
τους ίδιους προγόνους και μοιράζονται μια κοινή αποστολή: διακονούν την
απόγνωση, που είναι εγγενής στην ανθρώπινη μοίρα. H πρώιμη θρησκευτική μου
παιδεία ήταν σκέτη καταστροφή από παιδαγωγική άποψη – η ορθόδοξη εβραϊκή
συναγωγή όπου ανήκε η οικογένειά μου ήταν εμποτισμένη με έναν άκαμπτο,
αμετακίνητο αυταρχισμό, που με δυσαρεστούσε ιδιαίτερα. Μακροπρόθεσμα η σημασία
της για μένα υπήρξε αποφασιστική, γιατί από νωρίς στη ζωή μου έχασα κάθε
πιθανότητα ν’ αποκτήσω πίστη. Ο Σοπενάουερ μας υπενθυμίζει ότι η θρησκευτική
πίστη, αν πρόκειται ν’ ανθήσει, πρέπει να φυτευτεί και να ριζώσει στην παιδική
ηλικία. Επί λέξει: “H δυνατότητα για πίστη είναι ισχυρότερη στην παιδική
ηλικία. Γι’ αυτό και οι θρησκείες καταβάλλουν μεγάλη προσπάθεια, πριν από
οτιδήποτε άλλο, στο να περιλάβουν στην κυριότητά τους αυτές τις τρυφερές
ηλικίες”.

Προοδευτικά, η αντίληψή μου για τα ζητήματα της ύπαρξης με οδήγησε σε μια όλο
και περισσότερο επιστημονική, υλιστική θεώρηση του κόσμου. Συντονίζομαι σε
μεγάλο βαθμό με τις απόψεις του Σοπενάουερ, του Βολταίρου, του Νίτσε, του
Φρόυντ. Παρεμπιπτόντως, ο Σοπενάουερ προέβλεψε ότι, μόλις το φως της
επιστημονικής ανακάλυψης σκορπίσει το σκοτάδι της άγνοιας, οι θρησκείες θα
εξαφανιστούν.

«Εμείς οι άνθρωποι φαίνεται πως είμαστε πλασμένοι να αναζητούμε τη σημασία, ενώ είμαστε ριγμένοι σ’ έναν κόσμο κενό από εγγενές νόημα. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι ανατρέχουν στην ψυχοθεραπεία, επειδή αγωνιούν για έναν σκοπό στη ζωή τους», γράφει ο Ίρβιν Γιάλομ

Δεδομένης της πρόσφατης μεγάλης αναζωπύρωσης της θρησκευτικής πίστης στις
Ηνωμένες Πολιτείες, εντυπωσιάζομαι από το πόσο έξω είχε πέσει στην πρόβλεψή
του.

Τέσσερις έσχατες έννοιες (για να χρησιμοποιήσω τον επιτυχημένο όρο του
θεολόγου Paul Tillich) σχετίζονται πολύ στενά με την ψυχοθεραπεία: ο θάνατος,
η μοναξιά, η ανάγκη νοήματος και η ελευθερία. Μιλώντας γι’ αυτές τις έσχατες
έννοιες, προφανώς πλησιάζω την περιοχή που αποτελεί την ουσία κάθε
θρησκευτικής παράδοσης. H θρησκεία ξεπροβάλλει ως θεμελιώδης προσπάθεια του
ανθρώπινου γένους να καθησυχάσει το άγχος της ύπαρξης. Συνεπώς, η αιτία που η
θρησκευτική πίστη είναι πανανθρώπινη, είναι ότι το υπαρξιακό άγχος είναι
πανανθρώπινο. Μοιάζει επομένως προφανές ότι, αντί να έχουμε δημιουργηθεί από
θεούς, εμείς δημιουργούμε θεούς για την ανακούφισή μας και τους δημιουργούμε
καθ’ ομοίωσίν μας.

Όπως έγραψε πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια ο προσωκρατικός φιλόσοφος
Ξενοφάνης, αν τα λιοντάρια μπορούσαν να ζωγραφίσουν, ο θεός τους θα είχε τη
δική τους μορφή.

Εμείς οι άνθρωποι φαίνεται πως είμαστε πλασμένοι να αναζητούμε τη σημασία, ενώ
είμαστε ριγμένοι σ’ έναν κόσμο κενό από εγγενές νόημα. Όλο και περισσότεροι
άνθρωποι ανατρέχουν στην ψυχοθεραπεία, επειδή αγωνιούν για έναν σκοπό στη ζωή
τους: “H ζωή μου δεν έχει συνοχή”, “Δεν παθιάζομαι με τίποτα”, “Γιατί ζω; Για
ποιον σκοπό; Σίγουρα, η ζωή πρέπει να ‘χει κάποιο βαθύτερο νόημα”, “Νιώθω τόσο
άδειος – το να βλέπω τηλεόραση κάθε βράδυ με κάνει να νιώθω τόσο άχρηστος, ένα
τίποτα”, “Ακόμα και τώρα, στα πενήντα μου, δεν ξέρω τι θέλω να κάνω όταν
μεγαλώσω”.

Το πρόβλημα του νοήματος στη ζωή ταλαιπωρεί όλους τους σκεπτόμενους ανθρώπους.
Και φυσικά καλοδεχόμαστε τη θρησκευτική αποκάλυψη που φανερώνει τον τελικό
σκοπό του Θεού για τον καθένα μας προσωπικά. Είδα κάποτε μια αξέχαστη
γελοιογραφία: μια σειρά από διάφορα είδη ζώων, όλα μουρμούριζαν το ίδιο
ρεφρέν: “Φαΐ, επιβίωση, αναπαραγωγή – Φαΐ, επιβίωση, αναπαραγωγή”. Στην
τελευταία εικόνα ένας άνθρωπος στη στάση του ” Σκεπτόμενου” του Ροντέν
μουρμούριζε στον εαυτό του: “Για ποιο λόγο, για ποιο λόγο;”. Όλες οι άλλες
μορφές ζωής αντιλαμβάνονται περί τίνος πρόκειται. Μόνο εμείς οι άνθρωποι δεν
εννοούμε να το αποδεχθούμε κι έτσι απαιτούμε – και κατόπιν θεσπίζουμε – την
ύπαρξη κάποιου ανώτερου σκοπού ή αποστολής».

«H πίστη θα μας καταστρέψει»

«Συχνά νιώθω απόλυτα εντυπωσιασμένος από τη δύναμη και την επιμονή της
ανάγκης μας να πιστεύουμε. Δεν κλονίζεται με τίποτα. Και μερικές φορές νιώθω
μια βαθιά θλίψη για την ευθραυστότητα που υποκρύπτει η ανθρώπινη φύση. Αυτή
είναι που γεννά την ευπιστία μας και την πανίσχυρη ανάγκη μας να πιστεύουμε.
Μερικές φορές φοβάμαι τους μελλοντικούς κινδύνους που αυτή η παράλογη
πεποίθηση δημιουργεί για το είδος μας. H πίστη στο υπερφυσικό, όχι η έλλειψη
πίστης, είναι που θα μας καταστρέψει. Δεν χρειάζεται παρά να κοιτάξουμε στο
παρελθόν, για να ανιχνεύσουμε τα τεράστια ρεύματα καταστροφής που έχει
προκαλέσει η δογματική πίστη. Ή να δούμε τις σύγχρονες συγκρούσεις στη Μέση
Ανατολή ή στην Ινδική Χερσόνησο, όπου οι αλληλοσυγκρουόμενες
φονταμενταλιστικές πεποιθήσεις απειλούν εκατομμύρια ανθρώπους.

Στις τέσσερις μεγάλες αλήθειες του ο Βούδας δίδαξε ότι η ζωή είναι οδύνη, ότι
η οδύνη προέρχεται από τις ορέξεις και από τους δεσμούς, και ότι μπορεί να
απαλειφθεί με την αποστασιοποίηση από τις ορέξεις μέσα από τον διαλογισμό. Οι
απόψεις αυτές μου φαίνονται αναίτια πεσιμιστικές. Αντιλαμβάνομαι την οδύνη
στην ανθρώπινη ύπαρξη, αλλά ποτέ δεν βιώνω αυτή την οδύνη τόσο κατακλυσμικά
που να απαιτεί τη θυσία της ζωής. Το άγχος του θανάτου είναι ευθέως ανάλογο με
το ποσό της “αβίωτης ζωής” κάθε ανθρώπου. Εκείνοι που νιώθουν ότι έχουν ζήσει
πλούσια τη ζωή τους, ότι έχουν εκπληρώσει τις δυνατότητές τους και τον
προορισμό τους, βιώνουν λιγότερο πανικό μπροστά στο θάνατο. Οι ψυχοθεραπευτές
έχουν να μάθουν πολλά από τον Νίκο Καζαντζάκη, τον συγγραφέα τόσων δοξαστικών
για τη ζωή έργων, όπως ο “Ζορμπάς” και “Ο Χριστός ξανασταυρώνεται”. Ο
Καζαντζάκης ήταν, όπως ο Νίτσε, ένας αντι-θρησκευτικός θρησκευόμενος και ο
τάφος του φέρει την επιγραφή “Δεν ελπίζω τίποτα, δεν φοβάμαι τίποτα, είμαι
λεύτερος”. M’ αρέσει πολύ η φράση του στην “Αναφορά στον Γκρέκο”: “Να μην
αφήσω στο Χάρο τίποτα να μου πάρει – μονάχα λίγα κόκαλα”. Είναι ένας καλός
οδηγός για τη ζωή μας – και για το έργο μας στην ψυχοθεραπεία».

«Είμαστε πλοία μοναχικά»

«Το λεξικό της Οξφόρδης μάς πληροφορεί ότι μία από τις ρίζες της λέξης
θρησκεία (religion) είναι re-ligare, “δένω” ή “δεσμεύω”. Οι Ρωμαίοι
χρησιμοποιούσαν τον όρο για να υποδηλώσουν μια ποικιλία δεσμών. Αυτή η σημασία
– το δέσιμο, η δέσμευση ή καλύτερα ο σύνδεσμος – αποκαλύπτει γλαφυρά την κοινή
αποστολή θρησκείας και ψυχοθεραπείας. Ένας ασθενής έδωσε μια υπέροχη περιγραφή
του “συνδέσμου”: “Ξέρω πως είμαστε όλοι πλοία που ταξιδεύουμε στο σκοτάδι κι
ότι ο καθένας μας είναι ένα πλοίο μοναχικό, είναι όμως τόσο ανακουφιστικό να
βλέπεις τα φώτα των γειτονικών πλοίων να σκαμπανεβάζουν πλάι σου”.

Ο θάνατος είναι η πιο ξεκάθαρη, η πιο διαισθητικά προφανής έσχατη έννοια.
Βλέπουμε πολύ συχνά άτομα που σε μια αντιπαράθεση με τον θάνατο κάνουν
δραματικές αλλαγές στη ζωή τους. Είναι ένα οικείο θέμα της κλασικής
λογοτεχνίας (για παράδειγμα ο Σκρουτζ στο “Χριστουγεννιάτικο Παραμύθι” και ο
Πιερ του Τολστόι στο “Πόλεμος και Ειρήνη” ή ο Ιβάν Ίλιτς). Ασθενείς με καρκίνο
έχουν περιγράψει την εμπειρία τής εκ νέου ιεράρχησης των αξιών στη ζωή. M’
έναν μακάβριο τρόπο, ο καρκίνος θεραπεύει την ψυχονεύρωση και ο θάνατος
προσφέρει μια αλάθητη πικρή αλλά και γλυκιά ένταση στη ζωή.

Ένας άλλος τρόπος να πούμε το ίδιο πράγμα είναι ότι, παρ’ όλο που η σωματική
διάσταση του θανάτου μάς καταστρέφει, η ιδέα του θανάτου μπορεί να μας σώσει.
H μείζων πρόκληση για τους θεραπευτές είναι πώς να ξυπνήσουμε το κίνητρο για
μια τέτοια αλλαγή χωρίς την παρουσία του θανάτου προ των πυλών. Τα περισσότερα
θρησκευτικά δόγματα ως επί το πλείστον προσφέρουν στον πιστό ισχυρή παρηγορία
μέσα από την άρνηση της οριστικότητας του θανάτου – μέσα από την ιδέα της
επιβίωσης της ψυχής, μέσα από την Κρίση, τη Συγχώρηση και τον Παράδεισο, μέσα
από το ξανασμίξιμο με τους αγαπημένους και τον Θεό».

INFO

Ίρβιν Γιάλομ, «Θρησκεία και Ψυχιατρική», μτφ Ευαγγελία Ανδριτσάνου – Γιάννης
Ζέρβας, Εκδόσεις Άγρα, σελ. 47.

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής