YΠOΘEΣH ΣOΦPI Ο Mαρίνο πουλούσε κρέπες και… συντρόφους

Αντριάνο Σόφρι. Υπάρχει πιθανότητα να βρίσκεται στη φυλακή απλώς και μόνο επειδή ο Λεονάρντο Μαρίνο είχε οικονομικά προβλήματα το καλοκαίρι του 1988, λέει ο Κάρλο Γκίνσμπουργκ στο βιβλίο του

Έχει πει ο ιστορικός Λισιέν Φεβρ, συνιδρυτής – μαζί με τον Μπλοχ – του
περίφημου περιοδικού «Annales»: «…Ο ιστορικός δεν προχωρά τυχαία στο
παρελθόν, σαν ρακοσυλλέκτης σε αναζήτηση παλαιών αντικειμένων, αλλά εκκινεί
έχοντας ένα συγκεκριμένο σχέδιο στο μυαλό του, ένα πρόβλημα να επιλύσει, μια
υπόθεση εργασίας να επαληθεύσει. Καθήκον πράγματι επίπονο. Διότι μπορούμε
βέβαια να περιγράψουμε αυτό που βλέπουμε, αλλά να δούμε αυτό που πρέπει να
περιγράψουμε, ιδού η δυσκολία».

«Οι δηλώσεις ομολογίας του Μαρίνο», γράφει ο ανακριτής δικαστής Αντόνιο
Λομπάρντι στο παραπεμπτικό του βούλευμα, «αποτελούν ποιοτικά και ποσοτικά την
κύρια αποδεικτική πηγή αυτής της δίκης». H ειλικρίνειά τους, εξηγεί ο
ανακριτής, είναι αδιαμφισβήτητη. Στην ψυχή του Μαρίνο ωρίμασε σιγά σιγά μια
ασυγκράτητη απέχθεια για τα εγκλήματα που διέπραξε. Μια βαθιά ηθική παρόρμηση
τον ώθησε να καταγγείλει τον εαυτό του και τους πρώην συντρόφους του: «Εδώ και
μερικά χρόνια», αρχίζει η ομολογία που έδωσε αυθόρμητα ο Μαρίνο, «ρίζωνε μέσα
μου σταδιακά μία πεποίθηση που υπαγορευόταν από θρησκευτικά και ηθικά
αισθήματα, ότι έπρεπε να ομολογήσω στις αρμόδιες αρχές γεγονότα και
περιστατικά, στα οποία είχα εμπλακεί ανάμεσα στα τέλη της δεκαετίας του ’60
και τις αρχές της δεκαετίας του ’70, όταν ήμουν στρατευμένος στην
εξωκοινοβουλευτική οργάνωση Lotta Continua…».

Ο ανακριτής δικαστής γνωρίζει καλά πως η επιβεβαιωμένη ειλικρίνεια της
μεταμέλειας του Μαρίνο δεν αποτελεί επαρκή εγγύηση για την αλήθεια των
ομολογιών του. «Αυτές έρχονταν συχνά σε συμφωνία με τις σχετικές δηλώσεις
μαρτύρων και άλλων κατηγορουμένων, τέλος επιβεβαιώνονταν και από τα πορίσματα
της δικαστικής αστυνομίας, τις αυτοψίες, τις πραγματογνωμοσύνες για όπλα».
Βέβαια, συνεχίζει ο ανακριτής, «δεν υπήρξαν όλες οι δηλώσεις σχολαστικές και
ακριβείς στις λεπτομέρειες· μερικές φορές είναι de relato· μικρά λάθη,
παραλείψεις, ανακρίβειες, μετάθεση αναμνήσεων παρουσιάζονται πάντοτε
αναπόφευκτα στην ανασύνθεση γεγονότων τόσο πολυάριθμων και τόσο μακρινών
χρονικά […]. Αυτά τα μικρά λάθη, παρόλα αυτά, σύμφωνα με τη γνώμη του
ανακριτή δικαστή, υπερνικήθηκαν από τον επιμελή έλεγχο των αναφορών που
συνδέονται με τις εγκλήσεις συνενοχής».

Εδώ τα «μικρά λάθη» παρουσιάζονται ως δευτερεύοντα εμπόδια, που κατόπιν
«υπερνικήθηκαν». Στη συνέχεια μετατρέπονται αντίθετα σε εγγύηση
αυθεντικότητας: «H αξιολόγηση της έγκλησης για συνενοχή πρέπει […] να γίνει
με όρους ρεαλιστικούς· η απαίτηση να απουσιάζουν τελείως σφάλματα ή
δευτερεύουσες αντιφάσεις από μία διήγηση πολυάριθμων γεγονότων και
περιστάσεων, θα ισοδυναμούσε με το να απαιτούμε υπεράνθρωπες ικανότητες από
τον αφηγητή, στη συγκεκριμένη περίπτωση τον Μαρίνο. H διήγηση του ιδίου
αποκαλύπτει μερικές φορές τον αυθόρμητο χαρακτήρα της ομολογίας του, ακριβώς
μέσα από τα μικρά σφάλματα ή τις δευτερεύουσες αντιφάσεις στις οποίες
υποπίπτει όταν διηγείται γεγονότα τόσο παλαιά».

Ας δούμε λοιπόν τα «μικρά σφάλματα» στα οποία, όπως αναγνωρίζει ο δικαστής
Λομπάρντι στο βούλευμά του, υπέπεσε ο Μαρίνο αφηγούμενος τη δολοφονία του
Καλαμπρέζι.

α) Το χρώμα του κλεμμένου Φίατ 125 που χρησιμοποιήθηκε στην ενέδρα. Ήταν μπλε
και όχι μπεζ όπως υποστήριξε αρχικά.

β) H οδός που ακολούθησε για να απομακρυνθεί από τον τόπο του εγκλήματος. Στην
ομολογία του κατά την ανάκριση, ο Μαρίνο δήλωσε πως άφησε την οδό Κερουμπίνι
και εισήλθε στην οδό Τζιότο ή την οδό Μπελφιόρε με κατεύθυνση την Πλατεία
Βάγκνερ. Από τις καταθέσεις όμως αυτοπτών μαρτύρων προκύπτει αντίθετα πως οι
δράστες πήραν την οδό Κερουμπίνι, έστριψαν στην οδό Ραζόρι, κατευθύνθηκαν προς
την οδό Αριόστο, στη γωνία με την οδό Αλμπέρτο ντα Τζουσάνο, όπου εγκατέλειψαν
το μπλε Φίατ 125 με αναμμένη μηχανή.

Τα τρία μέλη της Λότα Κοντίνουα που κλείστηκαν στη φυλακή εξαιτίας της αυθόρμητης ομολογίας του Μαρίνο, 16 χρόνια μετά τη δολοφονία του διοικητή της Αστυνομίας του Μιλάνου, Λουίτζι Καλαμπρέζι: Αντριάνο Σόφρι, Οβίντιο Μπομπρέσι, Τζόρτζιο Πιετροστεφάνι

Όταν ο Αντριάνο Σόφρι επισήμανε στην ανάκριση την οφθαλμοφανή ασυμφωνία, οι
ανακριτές ανταπάντησαν πως ο Μαρίνο, καθώς δεν ήταν εξοικειωμένος με τα
ονόματα των οδών του Μιλάνου, είχε περιγράψει την πορεία διαφυγής
χρησιμοποιώντας έναν οδικό χάρτη τον οποίον ο εισαγγελέας είχε… τοποθετήσει
ανάποδα ως προς αυτόν. Διαβάζουμε στο βούλευμα: «[Ο Μαρίνο] εξετάζοντας την
οδό Κερουμπίνι με αντίστροφη κατεύθυνση και θέλοντας να δείξει πως έστριψε
αμέσως δεξιά, διάβασε το όνομα της οδού Τζιότο ή της οδού Μπελφιόρε αντί της
οδού Ραζόρι». H διαδρομή που υπέδειξε ο Μαρίνο δεν συμφωνεί, όχι μόνο με τις
περιγραφές των αυτοπτών μαρτύρων, αλλά και με το σημείο όπου βρέθηκε το μπλε
Φίατ. Προσπαθώντας να καλύψουν τη χονδροειδή απροσεξία τους, οι ανακριτές
προβιβάζουν με άριστα τον τσαπατσούλη κατηγορούμενο: «Συμπερασματικά, ο Μαρίνο
περιέγραψε με τελειότητα την κύρια οδό διαφυγής, καθώς και τη δευτερεύουσα».

H εκδοχή του Μαρίνο αναγνωρίστηκε ως εσφαλμένη (αν και με κάποια καθυστέρηση)
από τον δικαστή Λομπάρντι και τον αντεισαγγελέα Πομαρίτσι. Δεν υπήρχαν
εναλλακτικές λύσεις: είναι φανερό πως οποιαδήποτε περιγραφή της οδού διαφυγής,
θα έπρεπε αναγκαστικά να οδηγήσει στο μπλε Φίατ 125 που εγκατέλειψαν οι
δράστες στη γωνία της οδού Αριόστο και Αλμπέρτο ντα Τζουσάνο. Ωστόσο η
ανάκριση, αντί να αναζητήσει αντικειμενικά στοιχεία που να επιβεβαιώνουν την
ομολογία του κατηγορουμένου, χρησιμοποιεί την τελευταία ως λυδία λίθο για να
κοσκινίσει (και πιθανόν ν’ απορρίψει) τις διηγήσεις των αυτοπτών μαρτύρων.

Στη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας σημειώθηκε μια πραγματική αλλαγή
σκηνικού. Αποκαλύφθηκε ότι πριν από την επίσημη ανάκριση είχε προηγηθεί ένα
στάδιο δεκαεπτά ημερών, κατά το οποίο ο Μαρίνο είχε μια σειρά ανεπίσημων
νυχτερινών συζητήσεων στα τμήματα των καραμπινιέρων της Αμέλια και του
Σαρτζάνο. Γι’ αυτές τις συζητήσεις δεν υπάρχουν πρακτικά ή άλλα γραπτά ίχνη.
Οι γενικόλογες ομολογίες του Μαρίνο σ’ αυτό το στάδιο προκαλούν ένα δυσανάλογο
ενδιαφέρον σε ολοένα και ανώτερα κλιμάκια της ιεραρχίας. H νύξη του Μαρίνο σε
«ένα σοβαρό γεγονός που έγινε στο Μιλάνο» πριν από είκοσι χρόνια, είχαν άμεσο
αποτέλεσμα. (…) Αν σ’ αυτό το στάδιο ο Μαρίνο είχε ομολογήσει μια
συγκεκριμένη πράξη, οι καραμπινιέροι θα έπρεπε να τον παραπέμψουν στον αρμόδιο
ανακριτή. Γεννιέται αναπόφευκτα η υποψία πως η ομολογία του Μαρίνο κατά το
ανακριτικό στάδιο χειραγωγήθηκε ή κατασκευάσθηκε εξαρχής από τους
καραμπινιέρους (…).

Κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα πιστέψει πως ένας συνταγματάρχης της
Αντιτρομοκρατικής μετακινείται τρεις φορές, νύχτα, από το Μιλάνο στη Σαρτζάνα,
με μοναδικό σκοπό να ακούει κλάματα, σιωπές και επαναλαμβανόμενες νύξεις για
«σοβαρό γεγονός» ενός αγνώστου που πουλά κρέπες.

H ειλικρίνεια των καραμπινιέρων που ήρθαν να πουν, είκοσι μήνες μετά την
έναρξη της δίκης, ότι όχι, τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι, οι πρώτες
ανεπίσημες συναντήσεις άρχισαν στις 2 Ιουλίου 1988 και όχι στις 19 με 20
Ιουλίου, εκδηλώθηκε καθυστερημένα. Γιατί, όμως, οι καραμπινιέροι κλήθηκαν να
καταθέσουν στη δίκη;

Ο άμεσος λόγος πρέπει να αναζητηθεί στην κατάθεση που έδωσε, έναν μήνα πριν
από τους καραμπινιέρους, ο εφημέριος Ρέγκολο Βιντσέντζι, προς τον οποίο ο
Μαρίνο είχε κάνει εκμυστηρεύσεις. Ο εφημέριος είπε ότι ο Μαρίνο μιλούσε για
απειλές και ότι ο ίδιος είχε δει στο χωριό, αρκετά πριν από τη σύλληψη του
Μαρίνο, άτομα μέσα σε αυτοκίνητο που τα πλησίασε και του έδειξαν ταυτότητα
ειδικών δυνάμεων των καραμπινιέρων.

Στο τέλος της συνεδρίασης της 12ης Ιανουαρίου ο Μαρίνο είναι ένας
εξουθενωμένος μποξέρ, τον οποίο το καμπανάκι σώζει από την κατάρρευση. Σε δύο
εβδομάδες προστίθεται η αναπάντεχη κατάθεση του εφημέριου. Σε ακραίες
καταστάσεις, ακραίες είναι και οι αντιδράσεις. Καλύτερα να θυσιαστεί η
ανάκριση, παρά να χαθεί η δίκη. Με την κατάθεσή τους, τρεις αξιωματικοί
καραμπινιέροι έπληξαν την ανάκριση με ένα θανατηφόρο – εκ πρώτης όψεως –
χτύπημα, εξέθεσαν όμως και πάλι στο δικαστήριο του Μιλάνου και στην κοινή
γνώμη το κεντρικό θέμα της ανάκρισης – τη μεταμέλεια του Μαρίνο – θεωρία η
οποία κόντευε να καταρριφθεί. Αυτό που προέχει, είναι να επιβεβαιωθεί από
έγκυρη φωνή η βάση της ανάκρισης: η αυθεντικότητα της μεταμέλειας και,
επομένως, της ομολογίας τού Μαρίνο.

(…) Δεν γνωρίζω τι ώθησε τον Μαρίνο να πει ψέματα. Ωστόσο, μου φαίνονται
εντελώς ασήμαντα τα ψυχολογικά κίνητρα που τον ώθησαν σ’ αυτό. Κατηγορητήρια
εισαγγελέων, αγορεύσεις συνηγόρων και ετυμηγορίες κάθε είδους και βαθμού
βρίθουν από επιχειρήματα ψυχολογικής φύσεως κακίστης, γενικά, ποιότητας. Αυτό
το είδος της ψυχολογίας (που πλέον και οι ιστορικοί ντρέπονται να
χρησιμοποιούν) θα έπρεπε να εξοβελιστεί από τις αίθουσες των δικαστηρίων.
Διότι επιτρέπει να υποστηρίξει κανείς τα πάντα και το αντίθετο των πάντων.

Στις αρχές του 1987 ο Μαρίνο είχε συναντήσει, σε ένα καφέ όπου συχνάζουν πρώην
σύντροφοι, τον Ρέντζο Μαράουντα, ο οποίος τού είχε προτείνει μια ληστεία στην
έδρα τής RAI, στο Τορίνο. Στην ανάκριση ο Μαρίνο περιέγραψε λεπτομερώς το
σχέδιο αυτό και την αποτυχία του. Στον Μαρίνο θα αναλογούσαν εκατό εκατομμύρια
λιρέτες που δεν πήρε ποτέ. Το καλοκαίρι του 1987 πουλούσε κρέπες. H Τροχαία
τού έδινε κλήσεις, επειδή σταματούσε το φορτηγάκι σε ζώνη όπου απαγορευόταν η
στάση. Με δυο λόγια, τον εμπόδιζαν να εργαστεί. Την ίδια εποχή, ο ιδιοκτήτης
του σπιτιού του, του είχε ζητήσει ενοίκιο παραθεριστή για τους δύο
τουριστικούς μήνες. «Αυτά τα δύο πράγματα», λέει ο Μαρίνο, «συνέβησαν μαζί.
Είναι δύσκολο να περιγράψω τι υπήρχε στο κεφάλι μου, ώστε να πάρω μια τέτοια
απόφαση. Θυμάμαι ότι πήρα το αυτοκίνητο και γύριζα όλο το πρωί… δεν ήξερα σε
ποιον να απευθυνθώ και κάποια στιγμή βρέθηκα μπροστά στο τμήμα των
καραμπινιέρων και μπήκα μέσα και από εκείνη τη στιγμή, έτσι, άρχισα να…».

Ληστεία πριν τη μεταμέλεια

Από την πρώτη εξέταση του Μαρίνο στην αίθουσα της δίκης (9 Ιανουαρίου 1990),
αμφισβητήθηκαν τα βαθύτερα ηθικά κίνητρα της μεταμέλειάς του. Ο πρόεδρος
παρατήρησε πως λίγο πριν μεταβεί στον εφημέριο της Μπόκα ντι Μάγκρα για να
δηλώσει τη μεταμέλειά του, ο Μαρίνο είχε διαπράξει μία ακόμα ληστεία.

«Ουσιαστικά», τον είχε ρωτήσει ο πρόεδρος σε κάποιο σημείο, «εάν είχατε βρει
τα χρήματα, θα είχατε συνεχίσει τη ζωή σας και θα είχατε κατά κάποιον τρόπο
ναρκώσει τη συνείδησή σας ή όχι;». Ο πρόεδρος επεσήμανε στον Μαρίνο πως κατά
την ανάκριση είχε δώσει τρεις διαφορετικές εκδοχές για το στάδιο της
προετοιμασίας της δολοφονίας του Καλαμπρέζι (με ποιους από τους Μπομπρέσι,
Σόφρι, Πιετροστεφάνι μίλησε και πότε).

Ο Μαρίνο είναι φανερά ταραγμένος: «Ακούστε, εγώ, όταν έδωσα αυτή την, ας
πούμε, πρώτη κατάθεση, στην οποία τόσο αυθόρμητα και παρορμητικά δήλωσα πως
είχα έρθει σε επαφή με τον Πιετροστεφάνι και τον Σόφρι, ήθελα να πω πως είχα
μιλήσει πρώτα με τον ένα και κατόπιν με τον άλλο γι’ αυτό το ζήτημα. Προφανώς
δεν ήμουν… Δηλαδή δεν θεώρησα πως εκείνη τη στιγμή ήταν σημαντικό να
διευκρινίσω με ποιον είχα μιλήσει πρώτα και με ποιον στη συνέχεια, τον τόπο
κ.λπ., κ.λπ. Μετά, όταν συγκεντρώθηκα… Στην πραγματικότητα, στην Πίζα,
μίλησα αποκλειστικά με τον Σόφρι, επειδή ακριβώς τον «Πιέτρο» [δηλαδή τον
Πιετροστεφάνι] είχα την ευκαιρία να τον συναντήσω άλλες φορές προηγουμένως και
να συζητήσω μαζί του γι’ αυτά τα ζητήματα…».

Θα του δοθεί χάρη;

H συζήτηση για τον Αντριάνο Σόφρι αναζωπυρώθηκε στην Ιταλία, μετέδωσαν χθες
ξένα πρακτορεία. Ο Σίλβιο Μπερλουσκόνι είναι θετικός στο ενδεχόμενο απονομής
χάριτος, ο αρμόδιος όμως να κινήσει τη διαδικασία, υπουργός Δικαιοσύνης
Ρομπέρτο Καστέλι, το βλέπει μόνο σε ευρύτερο πλαίσιο αμνηστίας κρατουμένων για
πολιτικά εγκλήματα, όπως δήλωσε στη RAI. Αυτό προκάλεσε έντονες αντιδράσεις
από συγγενείς θυμάτων. H συζήτηση άναψε ξανά και τα κυριακάτικα φύλλα
φιλοξένησαν μεγάλα άρθρα για πιθανή απελευθέρωση κρατουμένων, συνοδευμένα με
παλιές φωτογραφίες σκληρών μελών αριστερών οργανώσεων. H υπόθεση Σόφρι, η
πλέον αμφισβητούμενη καταδίκη απ’ όλες, κυριάρχησε σε όλα τα μέσα ενημέρωσης.

INFO

Κάρλο Γκίνσμπουργκ, «Ο δικαστής και ο ιστορικός», μτφ Χαρά Σαρλικιώτη,
διεύθυνση σειράς Αντώνης Λιάκος, Εκδόσεις Νεφέλη, σελ. 219

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής