Πρώτο φως σε μια τεράστια κληρονομιά

Τα έργα των N. Εγγονόπουλου και Χρύσας, στην έκθεση των Δελφών

Δεν ξέρω τι είναι καλύτερο: να αναβάλλουμε τα δύσκολα για το μέλλον ή να τα
αποτολμάμε, παίρνοντας την ευθύνη της «πρώτης φοράς», με όλα τα συν και τα
πλην;

Μια εικαστική έκθεση για τον Απόλλωνα είναι ίσως το δυσκολότερο εγχείρημα που
υπάρχει. Θεός-σύμβολο, ταυτισμένος με τον ιδιοσυγκρασιακό χαρακτήρα του
αρχαιοελληνικού πολιτισμού, με το φως, την αρμονία, τον ορθολογισμό και
αναρίθμητα άλλα επιμέρους και αμφίσημα νοήματα. Αν ξεφυλλίσει κανείς ερμηνείες
από τα προχριστιανικά ακόμη χρόνια, πιστοποιεί ότι στον θεό αυτόν κάθε εποχή
προέβαλλε το δικό της ιδεώδες για τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό. Κι αν άκουγε
τον σοφό καθηγητή Φάνη Κακριδή – ανάμεσα στους άλλους, επίσης ειδικούς
ομιλητές του ομότιτλου συμποσίου – θα μπερδευόταν ακόμη περισσότερο,
μαθαίνοντας ότι ο Απόλλων δεν πολυάρεσε στις γυναίκες παρά το θείο κάλλος του,
ότι είχε και απεχθείς ιδιότητες πέρα από τις εξιδανικευμένες και ότι η έγχορδη
λύρα του τακτικά εναλλάσσεται με τόξο φονικό, όπως π.χ. στην «Ιλιάδα», όπου
σκοτώνει κατά συρροήν!

H ίδια η τέχνη, όπως και κάθε χρησμός, θεωρείται κατεξοχήν απολλώνια
ιδιότητα, αφού δηλώνει το περίγραμμα των πραγμάτων που φωτίζονται. H μουσική
μάλιστα, κατεξοχήν. Αλλά στα χρόνια εκείνα μουσική σήμαινε και αρμονία και
πυθαγόρεια φιλοσοφία περί αριθμών, όχι όσα απλοϊκά συνηθίσαμε στις ημέρες μας.
Πώς, λοιπόν, θα μπορούσαν όλα αυτά να χωρέσουν σε μια εικαστική έκθεση και
μάλιστα στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών;

Το εγχείρημα του κ. Τάκη Μαυρωτά είναι αξιέπαινο για δύο βασικούς λόγους. Ο
πρώτος είναι ότι το τόλμησε, κάνοντας μια αρχή που έπρεπε να είχε γίνει από
δεκαετίες, αναλαμβάνοντας την ευθύνη μιας πρώτης σοβαρής προσπάθειας. Ο
δεύτερος είναι ότι με τα εκθέματα περιέγραψε ένα πλαίσιο, και από θεματική και
από ερμηνευτική άποψη, όσο κι αν απουσίες – εμφανείς και ευεξήγητες – υπήρχαν.

Βασίστηκε σε δύο (Τάκις, Χρύσα) σημαντικότατους καλλιτέχνες, διεθνούς κύρους
και ελληνικής καταγωγής και σε έναν άλλον (Τζ. Ντεκίρικο), σταθμό στην ιστορία
της τέχνης, βαθύτατα επηρεασμένο από τον ελληνικό πολιτισμό.

Ο Τάκις, ως γνωστόν, αντλεί από τη φιλοσοφία των προσωκρατικών
φιλοσόφων και οι αρμονικοί ήχοι του έργου που έστησε υπέβαλαν μια ιερή αίσθηση
στον θεατή.

Το κιονόκρανο-λύρα της Χρύσας απέδιδε σιβυλλικά ένα λογότυπο της αρχαιότητας
και μας γοήτευσε.

Οι «Τροβαδούροι» του Ντεκίρικο δήλωναν μεν τη σχέση προς τη μουσική
πλευρά του Απόλλωνα, αλλά μας στέρησαν την υπόμνηση ότι πρόκειται για τον
ζωγράφο που υλοποίησε εικαστικά τον Νίτσε, κινούμενος (με τη «μεταφυσική
ζωγραφική» του) στα όρια μεταξύ της «απολλώνιας» και της «διονυσιακής» ρίζας
του δυτικού πολιτισμού, της μορφής και της σκιάς. Εδώ ας σταθούμε λίγο
περισσότερο, αφού η ιδεολογική αυτή σχέση του «μεγάλου μεταφυσικού» με την
αρχαιοελληνική και τη γερμανική (Νίτσε, Σοπεγχάουερ) φιλοσοφία είναι ελάχιστα
γνωστή. Να είναι επίσης σύμπτωση που και στον θεωρητικό χώρο ιστορίας της
τέχνης, το ερμηνευτικό δίπολο κλασικισμός (απολλώνιο πνεύμα) και ρομαντισμός
(διονυσιακό) εφαρμόζεται στη μελέτη της κάθε εποχής;

Εύστοχη γι’ αυτό η παρουσία του Γιώργου Ξένου, με εξπρεσιονιστικά έργα του που
θύμιζαν την πάλη του φωτοδότη Απόλλωνα με τον μυστικό Διόνυσο. Με την ίδια
έννοια είδαμε και τον Γ. Τσαρούχη, ως έκφραση της φωτοσκίασης (chiaroscuro),
της βυζαντινής μορφοπλαστικής αλληγορίας για την πάλη Απόλλωνα και Διόνυσου.

Από τους υπόλοιπους 11 εκθέτες, εύστοχη ήταν η συμμετοχή των A.
Φασιανού, Γ. Ξένου, N. Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Γ. Ψυχοπαίδη και N. Εγγονόπουλου,
με έργα σχετιζόμενα εικονογραφικά, μολονότι η συσχέτιση Απόλλωνα και μουσικής
ήταν υπερβολική στο σύνολο της έκθεσης. H απουσία ορισμένων έργων (A. Δρούγκα,
Θ. Μανωλίδη, κ.ά.) περιόριζε την «απολλώνια» διάσταση, τον σύγχρονο
νεοκλασικισμό. Θέση επίσης μπορούσε να έχει και ο «Πύθωνας» του K. Τσόκλη.

Το εγχείρημα του κ. Μαυρωτά είναι ηρωικό, σχεδόν αδιανόητο με τα περιορισμένα
μέσα που έχει ένας οργανωτής εκθέσεων στη χώρα μας. Έχει όμως ακέραιη τη
διεθνή βαρύτητά του ως πρωτοβουλία και ως πρώτη βυθομέτρηση ενός μουσειακού
θέματος που αφορά το DNA της ίδιας της τέχνης.

INFO

«H Κληρονομιά του Απόλλωνα», Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, Δελφοί, έως
31 Ιουλίου.