H τέχνη της γραφειοκρατίας

Κριτική χωρίς αυτοκριτική στα περισσότερα έργα της έκθεσης, ακόμη και από τον συνήθως αυτοσαρκαστικό Τάσο Παυλόπουλο (έργο της φωτογραφίας)

H εκθεσιακή ιδέα είναι πρωτότυπη, θαρραλέα, ελκυστική. Θα τη δει πολύς κόσμος
καθώς περνάει τη B. Σοφίας και αντικρύζει τα συσσωρευμένα κιβώτια στην αυλή
του υπουργείου Εσωτερικών, δίπλα στο Μουσείο Μπενάκη, καθώς και όσοι
μπαινοβγαίνουν στο υπουργείο «δι’ υπόθεσίν» τους. Το αποτέλεσμα; Ενδιαφέρον
και ερεθιστικό, έστω κι αν το κρινόμενο ζήτημα (η γραφειοκρατία) αναδεικνύεται
σε κριτή και απευθύνει ερωτήματα προς την ίδια τη σύγχρονη τέχνη.

Με αντισυμβατικά εκφραστικά μέσα (εγκαταστάσεις, βίντεο κ.ά.), τα εκθέματα
απλώνονται από την αυλή έως τη μεγάλη αίθουσα του ισογείου. Ένα τεράστιο
ποτήρι φραπέ με καλαμάκι (A. Μανέτα), σκίτσα από τη ζωή γραφειοκρατών και
γραφειοκρατουμένων (K. Βελώνης, Δ. Γεωργακόπουλος, Μπ. Δερμάτης, K. Κακανιάς,
M. Παπαδημητρίου, A. Ψυχούλης κ.ά.) κι ένας θρασύτατος πίνακας του T.
Παυλόπουλου, που το βράδυ των εγκαινίων έδωσε την ευκαιρία στον φιλότεχνο
υπουργό κ. K. Σκανδαλίδη να μιλήσει με αυτοειρωνεία για το πρόβλημα.

Είναι ιστορικής σημασίας το ότι το ελληνικό κράτος προσκάλεσε 19
καλλιτέχνες – της «απόλυτης εκφραστικής ελευθερίας», ενηλικιωμένους σε μια
κοινοτική Ελλάδα – να σχολιάσουν τη ίδια του την υπόσταση. Σε πρώτη ματιά,
πράγματι τα έργα εκπληρώνουν τον στόχο που δηλώνει η επιμελήτρια κ. Ο.
Μηλιαρέση-Φωκά: «Το υπουργείο κάνει αυτοκριτική μέσω της σύγχρονης τέχνης».

Ο δεύτερος όμως αναγραφόμενος στόχος της – στον έξυπνα φτιαγμένο κατάλογο,
μοιάζει με ντοσιέ αρχείου – δεν πέτυχε. «H έκθεση ζητάει να αποδείξει ότι η
σύγχρονη τέχνη και οι εκπρόσωποί της εμπλέκονται σε καθημερινούς
πειραματισμούς και παράγουν αριστουργήματα (sic) μεγάλης εικαστικής αξίας,
όπου τα σύνορα μεταξύ τέχνης και καθημερινής ζωής εξαλείφονται». Εδώ η
επιμελήτρια μας υποχρεώνει να ξανακοιτάξουμε πονηρεμένοι.

Ναι, σαρκάζουν τη γραφειοκρατία, αλλά με τον ίδιο κοινότοπο τρόπο που είδαμε
σε γελοιογραφίες, ελληνικές και ξένες, από τα χρόνια του «Επιθεωρητή». Αντί
για αριστουργήματα και μάλιστα μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας, είδαμε τη
γραφειοκρατία να αντανακλάται ακέραιη από το κρινόμενο θέμα στα ελευθεριάζοντα
εκθέματα και να μετατρέπει τους κριτές σε κρινόμενο.

Αναλύοντας τα βιογραφικά των καλλιτεχνών διαπιστώσαμε ότι θεωρούνται «κορυφαία
ονόματα» όχι επειδή πέτυχαν τον «έπαινο του Δήμου και των Σοφιστών» – την
«ψήφο», την αγάπη, του συλλεκτικού κοινού ή του «χρήστη» – αλλά επιτροπών
υπουργείων, μουσείων ή τεχνοκριτικών, της λεγόμενης (Suzi Gamblik)
«καλλιτεχνικής γραφειοκρατίας».

Είτε η γραφειοκρατία είναι έξω από ‘δώ, χωρίς εξαιρέσεις, είτε είναι κακιά,
αλλά όχι όταν αποφασίζει ποιοι καλλιτέχνες θα τριγυρνούν στις Μπιενάλε του
κόσμου με κρατικά έξοδα.

Χαώδες είναι το ζήτημα της γραφειοκρατίας στις θεωρητικές διαστάσεις του. Έχει
ρίζες στον γαλλικό Διαφωτισμό του 18ου αι., όταν ξεπήδησαν τα σύγχρονα εθνικά
κράτη, από εκεί πηγάζει και ο «επιστημονικός σοσιαλισμός» των Σοβιέτ. Ακόμη
βαθύτερα, είναι μια εξορθολογισμένη παραλλαγή του συστήματος ιεραρχίας της
Εκκλησίας (Χριστός-Απόστολοι-Επίσκοποι-ιερείς), ιδίως του Παπισμού και της
Ορθοδοξίας. Αποτελεσματικά την πολέμησαν μόνο οι κοινωνίες προτεσταντικής
προέλευσης (πρβλ. M. Βέμπερ), οι ελεύθερες οικονομίες, το Διαδίκτυο, οτιδήποτε
μεταφέρει τον έλεγχο από τον διατεταγμένο εκπρόσωπο του κράτους στον ίδιο τον
πολίτη-«χρήστη». Σύμφωνα με τον γκουρού του μάνατζμεντ Π. Ντράκερ η
γραφειοκρατία υπάρχει και στις ιδιωτικές επιχειρήσεις, είναι αυτή που συχνά
τις καταστρέφει εμποδίζοντας την εστίαση στις ανάγκες του πελάτη τους.

Πολύ περισσότερο έπρεπε να εμβαθύνουν οι καλλιτέχνες ώστε να
αποδειχθούν ηθικά άξιοι κριτές της γραφειοκρατίας και να τιμήσουν τη
γενναιόδωρη πρόσκληση αυτοκριτικής του υπουργείου. Μοιάζουν επίσης να αγνοούν
τις ιστορικές ιδιαιτερότητές μας. Την ελληνική γραφειοκρατία την αποτελούμε
εμείς οι Έλληνες, όχι μόνο το αφηρημένο κράτος, εξορθολογισμένο και μη.
Μανιωδώς και από μόνοι μας επιδιώκουμε να γίνουμε δημόσιοι υπάλληλοι,
μικροεπιχειρηματίες σ’ ένα πόστο που δεν θα μας κουνάει κανείς. Ήρωας και όχι
Καραγκιόζης είναι τελικά ένας υπουργός, όταν ο κάθε μόνιμος καρεκλοκένταυρος,
πίσω από ένα γραφείο, με νες καφέ, τσιγάρο και στυλό στο χέρι, συμπεριφέρεται
σαν φουστανελοφόρος αρματολός της τουρκοκρατίας που καραδοκούσε με μια πιστόλα
στα μονοπάτια. Εκεί είναι το ζήτημα, κι ας μη το πολυσυζητάμε δημοσίως στη
Δημοκρατία μας, κι ας μην το ζωγράφισε έτσι ο Παυλόπουλος.

INFO

«Γραφειοκρατία», 19 κορυφαίοι καλλιτέχνες εκφράζονται με έργα ζωγραφικής,
βίντεο, φωτογραφίας, πλαστικής κ.ά. Υπουργείο Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης
και Αποκέντρωσης, B. Σοφίας 15, τηλ. 210-3393.000, έως 23 Ιουλίου.