Ποιος θα σώσει τις τοιχογραφίες;

H μνημειακών διαστάσεων τοιχογραφία (λεπτομ.) του Σπύρου Βασιλείου, που χρειάζεται επειγόντως σωστική «μετακόμιση». Τα έργα νεοελληνικής τέχνης δεν συναντούν ακόμη την πρόνοια που αξίζουν και την οποία ήδη έχουν τα αρχαία ή τα βυζαντινά μνημεία. Κι όμως, ιδέες και εφικτές λύσεις υπάρχουν

Φορητά ή μόνιμα πρέπει να είναι τα έργα ζωγραφικής; «Φορητά!», απάντησαν
σχεδόν όλοι οι ζωγράφοι της Αναγέννησης και έτσι ανεξαρτητοποιήθηκαν από τους
παραγγελιοδότες, την Εκκλησία και τα παλάτια που τους είχαν ως ημερομίσθιους
μαστόρους. Οι απεικονίσεις καταστημάτων του 17ου αι. με πίνακες προς πώλησιν –
τέτοια επιχείρηση είχε και ο Ρέμπραντ! – συμβολίζουν την οικονομική
ανεξαρτησία τους. Και η κορνίζα δηλώνει τα όρια επικράτειας του ζωγράφου ως
προς την εξουσία του ιδιοκτήτη του χώρου. Φορητά έργα αποτελούν το συντριπτικό
ποσοστό της νεώτερης τέχνης.

Το υπόλοιπο είναι τα μνημειακά έργα, αυτά που έγιναν σε χώρους που διεκδικούν
την αιωνιότητα: παλάτια, αρχοντικά, πλατείες και, πιο πρόσφατα, τραπεζικά
καταστήματα, μεγάλα ξενοδοχεία, δημόσια κτίρια.

Μόνο που ο Χρόνος δεν είναι ο καλύτερος φίλος τέτοιων έργων, ιδίως στις
αδυσώπητες ημέρες μας. Δεκάδες νεοκλασικά σπίτια γκρεμίστηκαν και στα λίγα που
αναστηλώθηκαν η συντήρηση της τοιχογραφίας δεν ήταν εύκολη, ούτε από
οικονομική ούτε από τεχνοτροπική άποψη. Τα καλύτερα έργα του Θεόφιλου είναι
αποτοιχισμένες ζωγραφιές από αρχοντικά του Πηλίου. Το χαραγμένο σχεδίασμα του
Γ. Μόραλη στον τοίχο του «Χίλτον» ευτυχώς συντηρήθηκε μετά την ανακαίνιση,
όπως και οι τοιχογραφίες στο Νομισματικό Μουσείο, έργο του Τσίλλερ. Το
βυζαντινό εκκλησάκι σώθηκε από το Αεροδρόμιο Αθηνών, «μετακομίζοντας» μερικά
χιλιόμετρα από τους διαδρόμους του, άγνωστη είναι όμως η τύχη των τοιχογραφιών
του Γ. Τσαρούχη στο κτίριο Μεταξά του Πειραιά, που αγόρασε μεν η Κτηματική
Τράπεζα, αλλά η Εθνική – στην οποία περιέπεσε – το πούλησε άνευ όρων. Σώθηκαν
οι εκπληκτικές τοιχογραφίες 19ου αιώνα στο αρχοντικό Κουγιουμτζόγλου στην
Ξάνθη, αλλά χάθηκαν άλλες, στην οδό Αρχελάου, πρόπερσι. Σώθηκαν οι ζωγραφιές
του Ντ. Παπαγεωργίου στην ταβέρνα «Μαύρος Γάτος» του Παγκρατίου, αλλά άγνωστη
είναι η τύχη της περίφημης «Πέργκολας» του Αχ. Δρούγκα στο ανακαινισμένο
«Ιντερκοντινένταλ».

Μια σπουδαία τοιχογραφία, που ο κορυφαίος ζωγράφος Σπύρος Βασιλείου
φιλοτέχνησε σε τοίχο εξοχικού εντευκτηρίου στα βόρεια προάστια, στη δεκαετία
του 1960, είναι η αφορμή για τη σημερινή κριτική. Πρόκειται για μια μνημειακών
διαστάσεων ανθολογία από τα δημοφιλή θέματα του καλλιτέχνη, μια αισιόδοξη
ειδυλλιακή σύνθεση, έργο ευρύτερης σημασίας για τη ζωγραφική μας.

Το σημερινό σημείωμα, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα σχόλιο για ένα ζωγραφικό
περιστατικό, αλλά μια κριτική παρέμβαση – η πρώτη που γίνεται δημοσίως, ας μου
επιτραπεί να αναφέρω – για ένα σοβαρό και ευρύτερο ζήτημα, για το οποίο λύσεις
ούτε αναζητήθηκαν ούτε προτάθηκαν ποτέ. Και, βέβαια, δεν εννοείται ως βιώσιμη
λύση μια αυταρχική «απόφαση γραφείου» κάποιων αρχαιολόγων, που «αποφασίζουν
και διατάσσουν» να θεωρηθεί ως διατηρητέο ένα κτίριο μαζί με τις τοιχογραφίες
του, με αποτέλεσμα το δικό μας αισθητικό μεράκι να το φορτωθεί οικονομικά
κάποιος ατυχής συνάνθρωπος. Άμεσες λύσεις υπάρχουν και μάλιστα ενταγμένες μέσα
σε πρακτικές που ήδη λειτουργούν.

Λύση πρώτη, οι Τράπεζες: Πολλά τραπεζικά καταστήματα (Εθνικής, Alpha,
Πειραιώς, κ.ά.) έχουν την καλή συνήθεια να διακοσμούν κεντρικά καταστήματα με
μνημειακά έργα σημαντικών καλλιτεχνών (γλύπτης Θόδωρος στον Βόλο, Π. Πρέκας
στα Ιωάννινα, κ.ά.). Με κοστολόγιο μικρότερο από μια διακοσμητική
«γυψοκατασκευή», θα μπορούσαν να αποτοιχίσουν τη ζωγραφιά του Βασιλείου και να
στολίσουν ένα νέο υποκατάστημα.

Λύση δεύτερη, το 1% από τα δημόσια κτίρια: Ύστερα από αγώνα δεκαετιών,
ισχύει πλέον ο νόμος για διακόσμηση των δημόσιων κτιρίων με έργα τέχνης αξίας
1% του συνολικού προϋπολογισμού. Ο κ. Ευ. Βενιζέλος πρόσφατα διόρισε τις
επιτροπές. Ας ζητηθεί συμπληρωματικά να συμπεριλαμβάνονται και τέτοιες
περιπτώσεις.

Μουσειολόγοι Χωρίς Σύνορα; Πριν απ’ όλα υπάρχει ανάγκη για την
εγρήγορση ειδικών και μη. Σε πρόσφατο συμπόσιο Μουσειολογίας, στα Γιάννινα,
προτάθηκε η σύσταση ομάδας Μουσειολόγοι Χωρίς Σύνορα, ακτιβιστική, όπως των
γιατρών ή των οικολόγων. Μολονότι αφορμή ήταν η καταστροφή μνημείων στο Ιράκ,
είναι σαφές ότι και η ειρηνική πολεοδομική ανάπτυξη χρειάζεται «μάχιμους»
ιστορικούς Τέχνης και φιλότεχνους.