H καρφίτσα έγραφε «Γαροφαλιά»

«Ό,τι είναι ενδιαφέρον συμβαίνει στη σκιά… Τίποτα δεν είναι γνωστό από
την αληθινή ιστορία των ανθρώπων» – δεν θυμάμαι πού το είχα διαβάσει αυτό ούτε
ποιος το έχει πει. Το θυμήθηκα ένα βράδυ πριν από μερικούς μήνες, όταν η
Γκιούν, που μόλις είχα γνωρίσει, με πλησίασε την ώρα που έφευγα από το σπίτι
όπου ήμασταν και οι δύο καλεσμένες και με ρώτησε συνεσταλμένα αν θα είχα χρόνο
κάποια στιγμή να μου δείξει ένα οικογενειακό κειμήλιο που ήταν ο δεσμός της,
όπως είπε, με την Ελλάδα.

H Φατμέ μέχρι τα βαθιά γεράματα εξακολουθούσε να δουλεύει στο χωράφι. Εδώ σε φωτογραφία της δεκαετίας του ’50. Πάνω η καρφίτσα της Γαροφαλιάς.

Λίγο καιρό αργότερα, ήρθε, έβγαλε από την τσάντα της μια μικρή βελούδινη θήκη
και πριν την ανοίξει μού αφηγήθηκε το σπάραγμα μιας ιστορίας. Αυτό μόνο ήξερε
κι εκείνη. Σας το παραδίδω.

Ο ελληνικός στρατός είχε μπει στο Μπαλίκεσιρ τον Ιούλιο του 1920. H πόλη, που
είχε σχεδόν καταστραφεί από τρομερό σεισμό το 1898, βρίσκεται στην αρχαία
Μυσία, χτισμένη σε απέραντη εύφορη πεδιάδα που, εκτός από αμπέλια, σταροχώραφα
και βαμβακοκαλλιέργειες, είναι σπαρμένη και με ερείπια βυζαντινών φρουρίων. Το
Μπαλίκεσιρ είχε, πριν από την Ανταλλαγή, περίπου τριάντα χιλιάδες κατοίκους,
από τους οποίους οι τέσσερις χιλιάδες ήταν Έλληνες. Ο ελληνικός στρατός είχε
πάρει ως στρατηγείο του το μεγάλο «Πέτρινο Σχολείο», το Τας Μεκτέπ, της
κεντρικής πλατείας.

Το Πέτρινο Σχολείο. H γιαγιά τής Γκιούν, η Φατμά Χαν Βαρλί, είχε
γεννηθεί στο Μπαλίκεσιρ στα 1880. Εκεί είχε μεγαλώσει, παντρευτεί τον Μουσταφά
Ραχμί μπέη και αποκτήσει τέσσερις θυγατέρες. Ο άντρας της είχε χαθεί στο
μεσανατολικό μέτωπο, όπου πολεμούσε με τον οθωμανικό στρατό, το 1916. H Φατμά
ζούσε στο άσπρο δίπατο σπίτι απέναντι από το Πέτρινο Σχολείο. Ήταν γυναίκα
ψηλή και γερή. Εκείνη δούλευε στο αμπέλι, έσκαβε στο χωράφι για να μάθουν τα
παιδιά γράμματα. Το άσπρο σπίτι με τα καφασωτά παράθυρα το είχε χτίσει μετά το
1916 μαζί με δύο χτίστες. H δεκάχρονη το 1922 Εμινέ, το στερνοπαίδι της, ήταν
η μάνα της Γκιούν.

«Στο σπίτι αυτό έζησα κι εγώ μερικά καλοκαίρια», λέει η εγγονή τής Φατμά,
«στέκει ακόμα, σχεδόν όπως ήταν τότε. Είχε ένα μεγάλο πηγάδι. Φαντάζομαι, η
γιαγιά μου θα έδινε νερό στους στρατιώτες. Είχαν, προφανώς, κάποια
επικοινωνία, αλλά η γιαγιά μου δεν είπε ποτέ κάποια λεπτομέρεια της δίχρονης
αυτής σχέσης στη μητέρα μου. Της έδωσε, λίγα χρόνια πριν πεθάνει, την καρφίτσα
– την είχε φυλάξει κρυφά – λέγοντάς της ότι της την είχε χαρίσει ένας Έλληνας
στρατιώτης φεύγοντας. H μητέρα μου την έδωσε αργότερα σ’ εμένα. H γιαγιά μου
εξακολουθούσε να είναι ωραία γυναίκα, ψηλόλιγνη ώς τα ογδόντα της, το 1959,
που πέθανε».

O στρατιώτης. … Ένα πρωί του Αυγούστου του 1922, χαράματα, κάποιος
χτύπησε ανυπόμονα την πόρτα του άσπρου δίπατου. H Φατμά φόρεσε γρήγορα τη
μαύρη ρόμπα της, έριξε στο κεφάλι το άσπρο της μαντήλι, κατέβηκε την ξύλινη
σκάλα κι άνοιξε την πόρτα. Ο στρατιώτης που στεκόταν στο κατώφλι κάτι της
είπε, δεν κατάλαβε τι, ήταν φανερό ότι δεν είχε καιρό για χάσιμο, της έβαλε
βιαστικά στο χέρι το μικρό μεταλλικό αντικείμενο που κρατούσε στη χούφτα του.
Κάτι της είπε ακόμη κι ύστερα, «γεια σου, σ’ ευχαριστώ» – πριν εκείνη προλάβει
να ξεχωρίσει τα μικρά πουλάκια στη χυτή σιδερένια καρφίτσα…

H μικρή αυτή ιστορία – αναπάντεχη ομορφιά που σβήνει την ασχήμια -, η αρχή, η
μέση και το τέλος της, υποβάλλεται στη φαντασία του καθενός μας. Τώρα, ύστερα
από ογδόντα χρόνια, η Γκιούν, εγγονή της Φατμά, κόρη της Εμινέ, ξέρει ότι αυτό
που φύλαγαν χωρίς να ξέρουν τι λέει ήταν το όνομα μιας τέταρτης γυναίκας:
Γαροφαλιά.