ΓΝΩΜΗ Ο λαβύρινθος του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες

Οι φίλοι. Ο Κολομβιανός συγγραφέας Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες κουβεντιάζει με τον Φιντέλ Κάστρο

Η κουβανέζικη επανάσταση προκάλεσε διαδοχικά ελπίδες και απογοήτευση, όπως η
ρωσική. Στην αρχή, το ιδεώδες του Χοσέ Μαρτί (1853-1895) έμοιαζε να γίνεται
πραγματικότητα, η δυνατότητα να οικοδομηθεί «η δική μας Αμερική» (τίτλος ενός
μανιφέστου του Μαρτί), μια κοινωνία διαφορετική από την «άλλη Αμερική», πιο
δίκαιη, πιο αξιοπρεπής, πιστή στην ισότητα και ελεύθερη.

Οι φιλελεύθερες συνειδήσεις δεν άργησαν να απογοητευθούν. Αλλά η αποτυχημένη
εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων και οι εμπορικές κυρώσεις των ΗΠΑ ανέλαβαν να
διατηρήσουν τη φλόγα, παρά την πρόδηλη ευθυγράμμιση του Κάστρο προς τη
Σοβιετική Ένωση και τις αποδείξεις πως όλες οι ελευθερίες καταπνίγονταν στο
νησί: η ελευθερία της έκφρασης, της δημιουργίας, του συνεταιρίζεσθαι, του
συνέρχεσθαι, της μετακίνησης, της κριτικής, του επιχειρείν, της εκλογής, της
ένταξης σε πολιτικά κόμματα και της σεξουαλικής προτίμησης.

Για πολλούς Λατινοαμερικανούς διανοουμένους η ρήξη επήλθε με την υπόθεση
Παντίγια, το 1971. Παρακολουθούμενος από τις μυστικές υπηρεσίες του
καθεστώτος, ο ποιητής Εμπέρτο Παντίγια εξαναγκάστηκε σε μια αυτοκριτική –
αντίγραφο των δικών της Μόσχας του 1930. Επιστολές διαμαρτυρίας υπέγραψαν, τον
Απρίλιο του 1971, διανοούμενοι από τη Λατινική Αμερική και όλο τον κόσμο, όπως
οι Χοσέ Εμίλιο Πατσέκο, Γκαμπριέλ Σαΐντ, Οκτάβιο Πας, Κάρλος Φουέντες, Χοσέ
Ρεβουέλτας, Μάριο Βάργκας Γιόσα, Ζαν-Πολ Σαρτρ. Μια υπογραφή έλαμπε διά της
απουσίας της, αυτή του συγγραφέα του βιβλίου «Εκατό Χρόνια Μοναξιάς».

Μερικά χρόνια αργότερα, το 1975, ο Γκαρσία Μάρκες δημοσίευε στην επιθεώρηση
«Alternativa» της Μπογκοτά, υπό τον τίτλο «Η Κούβα από το Α ώς το Ω», ένα
ρεπορτάζ του, που ήταν όμως κάτι πολύ περισσότερο. Επρόκειτο για μια δήλωση
απόλυτης πίστης στην κουβανέζικη επανάσταση και την ηρωική φυσιογνωμία του
αρχηγού της: «Κάθε Κουβανός μοιάζει να σκέφτεται ότι, αν μια μέρα δεν έμενε
στην Κούβα παρά μόνον αυτός, θα ήταν μόνος του ικανός, υπό την καθοδήγηση του
Φιντέλ Κάστρο, να οδηγήσει την επανάσταση σε ένα καλό λιμάνι. Η ανακάλυψη αυτή
υπήρξε για μένα, το λέω χωρίς περιστροφές, η πιο συγκινητική και η πιο
αποφασιστική εμπειρία ολόκληρης της ζωής μου». Στην Κούβα, ο Μάρκες είδε
επιτυχίες στην υγεία και την παιδεία και δεν είδε ούτε «ατομικά προνόμια» ούτε
«αστυνομική καταπίεση ή διακρίσεις». Εντούτοις ήδη από το 1965 είχαν
δημιουργηθεί εκεί στρατόπεδα συγκέντρωσης για τους ομοφυλοφίλους, τα
«αντικοινωνικά» άτομα, τους πιστούς και τους διαφωνούντες.

Είδε αυτό που ήθελε να δει και κανένα από τα εγκλήματα και τις οπισθοδρομήσεις
(προηγούμενες ή επόμενες) της κουβανέζικης επανάστασης δεν διατάραξε ποτέ την
άποψή του. Οι πρώτες εκτελέσεις, οι μαζικές και μόνιμες φυλακίσεις για
πολιτικούς λόγους, η υποστήριξη της εισβολής στην Τσεχοσλοβακία, οι άνθρωποι
που έφευγαν μαζικά από την Κούβα προσπαθώντας να φτάσουν στις ΗΠΑ με
αυτοσχέδια πλεούμενα, ο πλήρης έλεγχος της ενημέρωσης, η λογοκρισία κάθε
διαφωνούσας άποψης, η απαγόρευση βιβλίων ατέλειωτου αριθμού συγγραφέων, η
απόλυτη εξουσία του Κάστρο επί 45 χρόνια, τα βασανιστήρια, οι περιπέτειες του
«κουβανέζικου διεθνισμού» στην Αγκόλα, τη Μοζαμβίκη, το Κονγκό και την
Αιθιοπία, που άφησαν πίσω τους εκατοντάδες χιλιάδες νεκρούς, ακρωτηριασμένους
και εκτοπισμένους, όλα αυτά τα επεισόδια απουσιάζουν από τα χρονικά του
Γκαρσία Μάρκες.

Μ ετά την καταδίκη, φέτος τον Μάρτιο, 78 διαφωνούντων σε ποινές κάθειρξης 12
έως 27 ετών και την εκτέλεση χωρίς καθυστέρηση τριών νέων που θέλησαν να
ξεφύγουν από τον παράδεισο καταλαμβάνοντας ένα πλοίο, η Σούζαν Σόνταγκ
επιτέθηκε στον Γκαρσία Μάρκες στην Έκθεση Βιβλίου της Μπογκοτά: «Είναι ο
μεγάλος συγγραφέας αυτής της χώρας και τον θαυμάζω πολύ, αλλά είναι
ασυγχώρητος που δεν άρθρωσε λόγο απέναντι στα τελευταία μέτρα του κουβανέζικου
καθεστώτος». Στην απάντησή του, ο Γκαρσία Μάρκες φάνηκε να παίρνει κάποιες
αόριστες αποστάσεις από τον Κάστρο. «Όσον αφορά τη θανατική ποινή, δεν έχω
τίποτε να προσθέσω σε όσα έχω πει από πολύ καιρό: είμαι αντίθετος σε αυτή,
όποια κι αν είναι τα κίνητρα, οι συνθήκες ή ο τόπος». Αλλά στη συνέχεια
έσπευσε να πάρει αποστάσεις από… τις αποστάσεις του: «Ορισμένα μέσα
ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων το CNN, παραποιούν την απάντησή μου στη Σούζαν
Σόνταγκ, ώστε να φαίνεται πως αντιτίθεμαι στην κουβανέζικη επανάσταση». Και
πρόσθεσε: «Δεν μπορώ να λογαριάσω τον αριθμό των κρατουμένων, των διαφωνούντων
και των συνωμοτών τους οποίους έχω βοηθήσει, απολύτως σιωπηλά, να βγουν από τη
φυλακή ή να φύγουν από την Κούβα τα είκοσι τελευταία χρόνια».

Δικαιούμαστε να αναρωτηθούμε γιατί ο Γκαρσία Μάρκες τους βοήθησε να φύγουν από
την Κούβα, αν δεν θεωρούσε άδικη τη φυλάκισή τους. Και αν τη θεωρούσε άδικη
(σε σημείο να στηρίξει την υπόθεσή τους), γιατί συνεχίζει να υποστηρίζει
δημόσια ένα καθεστώς που διαπράττει τέτοιες αδικίες; Δεν θα ήταν πιο έντιμο να
καταγγείλει δημόσια την άδικη φυλάκιση αυτών των ανθρώπων;

Ο δυϊσμός του ανθρώπου των γραμμάτων, στην ψυχή του οποίου συγχρωτίζονται η
λογοτεχνική ιδιοφυΐα και ο ολοκληρωτισμός, είναι ένα βαθύ ηθικό μυστήριο. Ο
Όργουελ έβλεπε σε αυτόν μια σχιζοφρένεια που πηγάζει, μεταξύ άλλων, από την
εξασθένηση του πόθου της ελευθερίας μεταξύ των διανοουμένων και από μια
ανησυχητική περιφρόνηση για την αντικειμενική αλήθεια, αλλά προσέθετε πως
«κάθε συγγραφέας που υιοθετεί την ολοκληρωτική άποψη, που αποδέχεται την
πλαστογράφηση της πραγματικότητας και τους διωγμούς, αυτοκαταστρέφεται
αμέσως».

Ο Ενρίκε Κράουζε είναι Μεξικανός ιστορικός, διευθυντής της επιθεώρησης
«Letras Libres»

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Γιώργος Αγγελόπουλος