ΓΝΩΜΗ Το άγαλμα και οι επαναστάτες

Η σκηνή: Αμερικανός στρατιώτης περνά μια θηλιά στον λαιμό του αγάλματος του Σαντάμ

Βαγδάτη, 9 Απριλίου· ο κόσμος ολόκληρος παρακολούθησε αυτή τη σκηνή:
Αμερικανοί στρατιώτες περνούν μια θηλιά στον λαιμό του δικτάτορα και, μπροστά
σε ένα πλήθος που αγάλλεται, τον γκρεμίζουν από το βάθρο του. Αρχικά, το
φαινομενικά ακλόνητο μνημείο κλονίζεται, κατόπιν καταρρέει έπειτα από σύντομη
αντίσταση – το τελευταίο δευτερόλεπτο τρόμου.

Η αντίληψη του κοινού για τον πόλεμο μοιάζει να αναστράφηκε με αυτήν την
σκηνή. Το «σοκ» και το «δέος» φάνηκαν να μετασχηματίζονται, την ημέρα εκείνη,
σε μία απελευθέρωση την οποία οι πολίτες, λυτρωμένοι από τον φόβο και την
καταπίεση, καλωσόριζαν με ενθουσιασμό.

Κάθε μία από αυτές τις δύο ματιές περικλείει αναμφισβήτητα μία πλευρά της
αλήθειας, η οποία εγείρει ανταγωνιστικά ηθικά αισθήματα. Πρέπει όμως να
οδηγήσει το διφορούμενο των συναισθημάτων σε αλληλοσυγκρουόμενες κρίσεις;

Εκ πρώτης όψεως, η υπόθεση είναι απλή. Ένας παράνομος πόλεμος παραμένει μία
πράξη που παραβιάζει το διεθνές δίκαιο, ακόμη και αν έχει επιθυμητές
συνέπειες. Οι ολέθριες συνέπειες, ωστόσο, μπορούν κάλλιστα να στερήσουν από
μία αξιέπαινη πρόθεση τη νομιμότητά της· γιατί, λοιπόν, να μη μπορούν οι
αξιέπαινες συνέπειες να δημιουργήσουν, εκ των υστέρων, μία δυνατότητα
νομιμοποίησης; Στο τέλος-τέλος, οι ανοιχτοί τάφοι, οι υπόγειες φυλακές, οι
μαρτυρίες των ανθρώπων που είχαν βασανιστεί δεν αφήνουν καμία αμφιβολία για
την εγκληματική φύση του καθεστώτος.

Στο δημόσιο πολιτικό μας χώρο, όλα αυτά δίνουν αφορμή για δύο τύπους
αντίδρασης.

Γιούργκεν Χάμπερμας: «Ο ΟΗΕ δεν έχει υποστεί μέχρι στιγμής μεγάλες ζημιές»

Υπάρχει η αντίδραση των πραγματιστών, οι οποίοι πιστεύουν στη ρυθμιστική
δύναμη της πραγματικότητας και προσδιορίζουν τα πολιτικά όρια της ηθικής
αποτιμώντας γρήγορα τους καρπούς της νίκης. Γι’ αυτούς, το να
επιχειρηματολογούμε γύρω από την ορθότητα του πολέμου είναι στείρο διότι στο
μεταξύ ο πόλεμος έγινε ιστορικό γεγονός. Και έπειτα υπάρχει η αντίδραση
εκείνων οι οποίοι, είτε από καιροσκοπισμό είτε από άποψη, έχουν συνθηκολογήσει
με την πραγματικότητα. Και εξηγούν, προκειμένου να δικαιολογηθούν, πως το να
καταγγέλλουμε τους κινδύνους και το κόστος της στρατιωτικής βίας είναι ένας
τρόπος να κλείνουμε τα μάτια στην μοναδική αληθινή αξία, την πολιτική
ελευθερία.

Και οι δύο αυτές αντιδράσεις είναι κοντόφθαλμες. Αποφεύγουν να εξηγήσουν αυτό
που αντιτάσσουν οι νεοσυντηρητικοί της Ουάσιγκτον στην εξημέρωση της κρατικής
βίας μέσω του διεθνούς δικαίου. Οι νεοσυντηρητικοί δεν αντιτάσσουν στην ηθική
του διεθνούς δικαίου ούτε έναν ρεαλισμό ούτε έναν ρομαντισμό της ελευθερίας,
αλλά ένα επαναστατικό σχέδιο: αφού το διεθνές δίκαιο δεν λειτουργεί, το να
επιβάλλουμε μέσω της ηγεμονίας το μεγαλύτερο πολιτικό επίτευγμα – τον
φιλελευθερισμό – για την οικοδόμηση μιας παγκόσμιας τάξης είναι και αυτό κάτι
που δικαιολογείται ηθικά. Ακόμη και αν πρέπει να καταφύγουμε σε μέσα αντίθετα
προς το διεθνές δίκαιο.

(…) Οι ΗΠΑ υποδύονται λοιπόν τους δικαστικούς διαχειριστές και αναλαμβάνουν,
με αυτόν τον τίτλο, τον ρόλο στον οποίο ο ΟΗΕ απέτυχε. Υπάρχει αντίλογος; Τα
ηθικά συναισθήματα μπορεί να οδηγήσουν σε λάθος, διότι αφορούν συγκεκριμένες
σκηνές ή εικόνες. Κανένας δρόμος δεν μας επιτρέπει να αγκαλιάσουμε το ζήτημα
της δικαιολόγησης στο σύνολό του. Παραμένει, ωστόσο, ένα κρίσιμο ερώτημα:
είναι δυνατό και αποδεκτό να αντικατασταθεί η δικαιολόγηση με βάση το διεθνές
δίκαιο από μια παγκόσμια μονομερή πολιτική;

Οι εμπειρικές ενστάσεις στις οποίες εκτίθεται το αμερικανικό όραμα αφορούν τη
δυνατότητα εφαρμογής του: η παγκόσμια κοινωνία έχει γίνει υπερβολικά πολύπλοκη
για να καθοδηγείται ακόμη, με βάση ένα κέντρο, μέσω μιας πολιτικής που
στηρίζεται στη στρατιωτική ισχύ. Ένα κράτος που ανάγει όλες τις επιλογές σε
μία τόσο ανόητη εναλλακτική λύση πολέμου ή ειρήνης γρήγορα θα προσκρούσει στα
όρια των ίδιων του των δυνατοτήτων. Ακόμη όμως και αν ήταν βιώσιμη, μία
ηγεμονική μονομέρεια δεν θα είχε λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες. Όσο πιο
πολύ προσπαθεί μία πολιτική δύναμη να την επιβάλει σε τομείς όπως ο στρατός,
οι μυστικές υπηρεσίες και η αστυνομία τόσο περισσότερο θέτει σε κίνδυνο την
αποστολή της – να βελτιώσει τον κόσμο δυνάμει φιλελεύθερων ιδεών.

Η οικουμενικότητα που κατοικεί στην καρδιά της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων είναι αυτό, ακριβώς, που απαγορεύει τη μονομερή επιβολή τους.

Ο ΟΗΕ δεν έχει υποστεί μέχρι στιγμής μεγάλες ζημιές. Αντιθέτως, ενεργώντας με
τρόπο ώστε να μη χρειαστεί να υποκύψουν τα «μικρά» μέλη του Συμβουλίου
Ασφαλείας στις πιέσεις των «μεγάλων», μάλλον κέρδισε σε κύρος και επιρροή. Αν
η φήμη του υποστεί στο μέλλον κάποιο πλήγμα, αυτό θα προέλθει αποκλειστικά από
τα δικά του λάθη: από μια ενδεχόμενη προσπάθεια, κυρίως, να «θεραπεύσει» μέσω
του συμβιβασμού αυτό που δεν υπάρχει περιθώριο να θεραπευτεί.

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας είναι Γερμανός φιλόσοφος

Επιμέλεια: Κίττυ Ξενάκη