Ένα άλλο θείο δράμα: φόρμα εναντίον ύλης

Χρήστου Καπράλου «Πιετά» (1978). Μια εμπνευσμένη νέα άποψη σε ένα αρχέτυπο δραματουργικό θέμα. Αφαίρεση, βυζαντινή φόρμα και ένα πέπλο από δίχτυ Ρωμαίου μονομάχου πολλαπλασιάζουν τις εκφραστικές αλληγορίες

Αν η ανάπτυξη της γλυπτικής χρειαζόταν μόνο προικισμένους γλύπτες, φύση και
παράδοση, ο τόπος μας θα μπορούσε εύκολα να ξαναγίνει η παγκόσμια πολιτιστική
πρωτεύουσα αυτής της τέχνης, όπως ήταν στην αρχαιότητα. Δυστυχώς όμως, στις
μέρες μας η καλλιέργεια της τρισδιάστατης τέχνης προϋποθέτει και μια εθνική
στρατηγική για τον δημόσιο χώρο, προγραμματισμένη χωροταξία και πολεοδομία,
δρόμους και πλατείες που να σχεδιάζονται πριν ξεφυτρώσουν άτσαλα, εθνικό
κτηματολόγιο, σεβασμό στις αξίες της κοινότητας, αντί για καταπατήσεις. Παρ’
όλα αυτά, η γλυπτική φαίνεται πως είναι στο αίμα μας, αν λάβει κανείς υπόψη
τους σπουδαίους γλύπτες που εμφανίστηκαν στον 20ό αιώνα, έστω και αν ελάχιστα
έργα τους μπορεί να δει κανείς σήμερα σε πλατείες και δημόσια κτίρια ή – πολύ
περισσότερο – σε μια εκτεταμένη αναδρομική έκθεση. Με αυτές τις προϋποθέσεις,
η εκτεταμένη έκθεση γλυπτών του Χρήστου Καπράλου (1909-1993) στις αίθουσες
«Συλλογή Πορταλάκη» είναι μια εκδήλωση με ευρύτερο βεληνεκές.

Ολική επαναφορά μνήμης: Αφενός λειτουργεί ως αναβίωση ενός
καλλιτεχνικού προβληματισμού (σύγχρονη Ελλάδα και αρχαιότητα), ο οποίος μας
καθόρισε στον 20ό αιώνα και ξαναγίνεται επίκαιρος τώρα, με τους επικείμενους
Ολυμπιακούς Αγώνες 2004. Αφετέρου, ως «ολική επαναφορά» μνήμης για έναν
καλλιτέχνη πρώτης γραμμής, σε μια εποχή που η καλλιτεχνική μόδα προστάζει να
θεωρούμε ως εθνικό όχι την αλήθεια αλλά οτιδήποτε δεν είναι από εδώ.

Ο πρώτος, όμως, συνειρμός αυτής της σπουδαίας έκθεσης είναι η Μεγάλη Εβδομάδα.
Με επίκεντρο μια δραματική «Πιετά» (1978), ο επισκέπτης μπορεί να δει επίσης
το «Πληγωμένο Άλογο» (1959), τη «Μάνα-Κόρη» (1963) και πολλά άλλα άκρως
αντιπροσωπευτικά έργα του Καπράλου και να αισθανθεί άμεσα τις αντιθετικές
δυνάμεις που πάλεψαν και συναπετέλεσαν το έργο του, σαν λυσιτελές θείο δράμα
δημιουργίας.

Τα πιο δύσκολα ζευγάρια: Ρεαλισμός και πνευματικότητα, ύλη και ψυχή,
συγχρονισμός και διαχρονικότητα, στερεότυπο και καινοτομία, ρομαντικός
εξπρεσιονισμός και απολλώνια αρμονία. Καθώς φαίνεται τώρα, στο βλέμμα του 21ου
αιώνα, ο Καπράλος κυνήγησε το όραμά του με τεράστια θέληση και επιμονή, με
πείσμα χωριάτη και έμπνευση ασκητή. Τα κεντρικά θέματά του – η μάνα του, ένα
άλογο, μια κατσίκα, ένας πολεμιστής – απτά, βιωμένα, αλλά οι συμβολικές
αναφορές τους στην κλασική γλυπτική (π.χ. Ζωφόρος Παναθηναίων) σαφείς όσο και
καλοχωνεμένες. Η φόρμα της διατύπωσης ρεαλιστική και αναγνώσιμη, αλλά η
αφαιρετικότητα κυρίαρχη και μάλιστα εκφράζοντας τόσο την εποχή του όσο και τα
κυκλαδικά εδώλια.

Δεν είναι ευρύτερα γνωστό μεταξύ των νεωτέρων, αλλά σε εκείνα τα κρίσιμα
χρόνια (1950-70), που τα μέσα μαζικής επικοινωνίας ξεκινούσαν να μας
ομογενοποιούν, η μοντέρνα τέχνη δεν είχε ακόμη το εξαγνιστικό, υπεροπτικό,
σχεδόν «φασιστικό» στυλ που την κυρίευσε αργότερα, σεβόταν την Ιστορία. Ο
Μουρ, ο Μπρανκούζι και ο Πικάσο, αλλά και οι δικοί μας πρωτοπόροι, ο Γ.
Μόραλης, Α. Κοντόπουλος ή ο Θ. Τσίγκος, ακόμη κι ο Γ. Γαΐτης. Οι αναφορές στις
λιτές φόρμες της αρχαιότητας ή της λαϊκής τέχνης ήταν αυτονόητες.

Αναστάσιμες λύσεις

Πρωταγωνιστής σε αυτό το κλίμα ο Καπράλος, ξεχώρισε, πιστεύω, και για έναν
πρόσθετο ιδιαίτερο λόγο. Δεν δημιουργούσε «εργαστηριακά» ή εγκεφαλικά, αλλά με
πάθος. Μεταπλάθει την ύλη σε φόρμα, έκφραση, πνεύμα. Οι επιφάνειες των γλυπτών
του μαρτυρούν μια καθημερινή Σταύρωση σε προσωπικά οράματα, προβληματισμούς
και αγωνίες, και ταυτόχρονα τις αναστάσιμες λύσεις που κέρδιζε με δημιουργική
έρευνα και πάλη. Με εξαίρεση τον Γ. Χαλεπά, δεν γνωρίζω άλλον Έλληνα γλύπτη
που να ψηλάφισε κάθε σπιθαμή των γλυπτών του σαν να ήταν ο προσωπικός του
Γολγοθάς.

Είναι αξιέπαινη η Βουλή των Ελλήνων, που πρόσφατα στόλισε με μια ανάγλυφη
φρίζα τον κεντρικό εκθεσιακό χώρο της.

Θα πρέπει, επίσης, να τιμηθεί και η «σωστική ανασκαφή» που γίνεται στο έργο
του, από τον μαικήνα-συλλέκτη Ζαχαρία Πορταλάκη, με αυτήν την έκθεση, με μια
άλλη που προηγήθηκε στο Ηράκλειο, με την έκδοση προσεγμένων καταλόγων (κείμενα
Χ. Σαββόπουλου, Α. Κοροξενίδου) και με την ενίσχυση του Ιδρύματος Καπράλου
στην Αίγινα.

INFO

Χρήστος Καπράλος: Γλυπτική, «Συλλογή Πορταλάκη» (Πεσμαζόγλου 8, Αθήνα, τηλ.
210-3318.933). Έως 31 Ιουλίου 2003