Ανάμεσα σε αθωότητα και «τηλε-εμπόριο»

Τις καλύτερες εντυπώσεις είχε από τα γυρίσματα για διαφημιστικά σποτάκια η εξάχρονη Κρυσταλλία Γκούρλια

Τα παιδιά στη διαφήμιση είναι παλιά υπόθεση. Οι πρώτες διαφημίσεις με παιδιά
γυρίστηκαν το 1920 στην Αμερική και από τότε παραμένει πρακτική διεθνώς
διαδεδομένη. Αν και θεωρείται από τους διαφημιστές παλιός τρόπος έκφρασης, η
αξιοποίηση παιδιών σε σποτάκια είναι, από την άλλη, δοκιμασμένη… συνταγή.

Στην Ελλάδα απασχολούνται για τη δημιουργία σποτ περίπου χίλια παιδιά, ηλικίας
από έξι μηνών έως δεκατεσσάρων ετών. Οι προδιαγραφές είναι αυστηρές και οι
συντελεστές της εκάστοτε παραγωγής ισχυρίζονται πως όλα είναι στην υπηρεσία
του παιδιού. «Δεν μπορούμε παρά να πάμε με τα “νερά” τους», είπε στα «ΝΕΑ»
στέλεχος διαφημιστικής εταιρείας που ειδικεύεται στην επιλογή (casting)
παιδιών για να παίξουν σε σποτάκια.

Κοινή συνισταμένη όλων, όσοι μίλησαν στα «ΝΕΑ» (διαφημιστές, υπεύθυνοι
επιλογής, ιδιοκτήτρια πρακτορείου μοντέλων, γονείς και παιδιά), είναι πως οι
ανήλικοι δεν κάνουν τίποτα χωρίς τη θέλησή τους αλλά και πως η αξιοποίησή τους
είναι προσεκτική. «Ως και ψυχαγωγοί υπάρχουν στα γυρίσματα για να διασκεδάζουν
τα παιδιά».

Αυτή, όμως, είναι η μία όψη του νομίσματος. Γιατί από ψυχολόγους γίνεται λόγος
για «εκμετάλλευση, εμπορευματοποίηση της παιδικότητας». Το επιχείρημα «κάνουμε
τα πάντα για να αισθάνεται το παιδί άνετα στα γυρίσματα» θεωρείται από τους
επιστήμονες «λούστρο» αφού, όπως λένε, το σύστημα θέλει να κάνει τη δουλειά
του. «Το παιδί στη διαφήμιση ήταν μέχρι κάποιο καιρό κάτι αθώο και χαριτωμένο.
Σήμερα όμως, που τα πάντα έχουν εμπορευματοποιηθεί, έχει πάψει να ισχύει κάτι
τέτοιο. Έχουν γίνει και τα παιδιά είδος προς πώληση», λέει η ψυχολόγος κ.
Μαριέττα Πεπελάση, με θητεία στον χώρο της διαφήμισης, «διότι το παιδί, μέσα
σε μια κοινωνία που έχει χάσει την αθωότητά της, είναι ό,τι καλύτερο για να
πουλήσει ένα προϊόν μέσα από τη διαφήμιση». «Είναι ένας επώδυνος καταναγκασμός
που πολύ συχνά μπορεί να θυμίζει μια ιδιότυπη δουλεία απέναντι στο βλέμμα του
άλλου», συμπληρώνει η καθηγήτρια Ψυχολογίας Φωτεινή Τσαλίκογλου.

Τα πρακτορεία κι η ματαιοδοξία

«Δεν το κάναμε για οικονομικούς λόγους, αλλά για την εμπειρία περισσότερο. Δεν το συνεχίσαμε στη διαφήμιση διότι δεν θέλαμε να μείνει “πίσω” στα μαθήματα η Κρυσταλλία», λέει ο Νίκος Γκούρλιας για την κόρη του

Πώς βρίσκεται ένα παιδί στα τηλεοπτικά πλατό για ένα σποτάκι; Οι γονείς, κατ’
αρχήν, απευθύνονται σε κάποιο από τα πρακτορεία μοντέλων είτε απευθείας είτε
μέσω γνωστών. Οι υπεύθυνοι ζητούν βιογραφικό (με φωτογραφίες) και πλήρες
ιατρικό ιστορικό του παιδιού (π.χ. αν έχει φοβίες, αν είναι αλλεργικό σε
υφάσματα, τροφές, μπογιές κ.ά.). Εξετάζουν αν οι γονείς έχουν ελεύθερο χρόνο
ώστε να συνοδεύουν το παιδί στα γυρίσματα που «γίνονται σε ώρες εκτός σχολείου
και συνήθως Σαββατοκύριακα ή αργίες», σημειώνει η κ. Ελένη Αντωνοπούλου, τα
παιδιά της οποίας έχουν «παίξει» σε δεκάδες σποτάκια. Εταιρείες που
ειδικεύονται στην παραγωγή σποτ απευθύνονται στα πρακτορεία μοντέλων και
ενημερώνουν πότε θα γίνουν δοκιμαστικά για επιλογή προσώπων. «Η επιλογή
γίνεται και με γνώμονα την επιθυμία των παιδιών. Δεν υπάρχει περίπτωση να
εξαναγκαστεί κάποιο παιδί να λάβει μέρος σε διαφημιστικό», επισημαίνει η κ.
Ελισάβετ Τουλουμτζίδου, ιδιοκτήτρια πρακτορείου μοντέλων.

Οι άνθρωποι του χώρου κάνουν λόγο για παιδιά που επιθυμούν να κάνουν
διαφήμιση. «Δεν μπορείτε να φανταστείτε πόσο το θέλουν. Απομνημονεύουν ρόλους
σίριαλ ή διαλόγους σποτ», αναφέρει η κ. Κική Κοστολίδου, στέλεχος
διαφημιστικής που ειδικεύεται στην επιλογή παιδιών για σποτάκια. «Από την
άλλη, κάποια έρχονται με το ζόρι. Διότι οι γονείς βλέπουν το παιδί τους ως
προέκταση του εαυτού τους και επιθυμούν να κάνει ό,τι δεν έκαναν εκείνοι. Σε
τέτοιες περιπτώσεις συνήθως το παιδί αντιδρά, οπότε οι υπεύθυνοι επιλογής το
εξαιρούν».

Υπάρχουν γονείς οι οποίοι για να ικανοποιήσουν τη δική τους ματαιοδοξία δεν
υπολογίζουν τα παιδιά τους, ενώ η κα. Πεπελάση κάνει λόγο για «ναρκισσισμό
κάποιων ενηλίκων που τον καλλιεργούν στα παιδιά τους». «Εμπορεύονται τα παιδιά
τους για να βγάλουν χρήματα», τονίζει η Ελισάβετ Τουλουμτζίδου,
διευκρινίζοντας πως «τέτοια περιστατικά συμβαίνουν συνήθως με αλλοδαπούς. Οι
Έλληνες είναι ευαίσθητοι και πάντως δεν νοιάζονται για τα χρήματα». «Έτυχε ν’
ακούσω γονέα να ζητά επίμονα να εργαστεί το παιδί του οκτάωρο, για να
ικανοποιήσει, ίσως, δικά του βιώματα και απωθημένα. Βέβαια κάτι τέτοιο δεν
συνέβη, αφού ο νόμος είναι αυστηρός και ορίζει σαφώς πως δεν επιτρέπεται η
απασχόληση πέραν του τετραώρου, το οποίο δεν είναι συνεχόμενο», τονίζει η κ.
Δέσποινα Πορτοκάλη, πρόεδρος και διευθύνουσα σύμβουλος διαφημιστικής εταιρείας.

Προτιμούν τα «ανοιχτόχρωμα» παιδιά

Τα δοκιμαστικά δεν είναι η μοναδική διαδικασία επιλογής παιδιών. Διαφημιστές
και εταιρείες παραγωγής διαλέγουν και μέσα από βίντεο που έχουν στα αρχεία
τους τα πρακτορεία μοντέλων, πρακτική που «λειτουργεί και ως μέτρο προστασίας
για το παιδί, για να μην επηρεαστεί ψυχολογικά, στην περίπτωση που δεν έχει
προτιμηθεί σε προηγούμενες οντισιόν», εξηγεί η κ. Τουλουμτζίδου.

Υπάρχει ανταγωνισμός μεταξύ των γονέων, λένε συντελεστές παραγωγής
διαφημιστικών. Και προκαλείται, κυρίως, από την επιλογή κάποιου άλλου παιδιού
κι όχι του δικού τους. «Αυτό δεν συμβαίνει επειδή εκείνο είναι ακατάλληλο ή
λιγότερο ικανό από το άλλο. Κάθε γονιός θεωρεί πως το δικό του παιδί είναι το
ομορφότερο, το πιο έξυπνο, το πιο ικανό. Και είναι φυσικό», εξηγεί η κ.
Κωστολίδου. «Πιστεύουν πως το παιδί τους αδικήθηκε. Και είναι κατανοητό. Τους
εξηγούμε πως δεν ισχύει κάτι τέτοιο», αποσαφηνίζει η κ. Τουλουμτζίδου, «αλλά
ότι απλώς η οπτική τους διαφέρει από εκείνη του σκηνοθέτη».

Συνήθως προτιμώνται παιδιά με «ανοιχτά» χρώματα. Καστανά ή ξανθά διότι
“γράφουν” καλύτερα στην κάμερα», λέει η κ. Κωστολίδου. «Στις διαφημίσεις
παίζουν και μελαχρινά παιδιά, με “σταρένια” επιδερμίδα αλλά σε δεύτερους
ρόλους», συμπληρώνει η κ. Τουλουμτζίδου. Το στοιχείο αυτό αποτελεί διάκριση,
κατά τους ψυχολόγους. «Είναι ένα είδος ρατσισμού που καλλιεργείται μέσα από
μια κοινωνία που θέλει να προβάλει τα άρεια χαρακτηριστικά», λέει η Φωτεινή Τσαλίκογλου.

«Πρωταγωνιστής» σε 70 σποτάκια!

Ο Άρης Αντωνόπουλος αντιμετωπίζει την απασχόλησή του στα σποτάκια ως χόμπι. «Όπως άλλα παιδιά κάνουν κάποιο σπορ, εγώ κάνω διαφημίσεις. Τώρα πια όχι τόσο συχνά γιατί έχω παίξει σε πολλές, αλλά και γιατί οι υποχρεώσεις στο σχολείο έχουν αυξηθεί»

Ο δωδεκάχρονος Άρης Αντωνόπουλος θα μπορούσε να θεωρηθεί πρωταθλητής των
διαφημιστικών σποτ. Από τα 7 του ώς σήμερα, έχει πρωταγωνιστήσει σε περίπου 70
διαφημίσεις. Όλα άρχισαν, όπως λέει η μητέρα του Ελένη, όταν είδε την αδελφή
του να παρουσιάζει το παιδικό πρόγραμμα συνδρομητικού καναλιού. «Ουδέποτε
πίεσα τα παιδιά μου να κάνουν κάτι που δεν θέλουν. Ο Άρης ήταν εκείνος που
επέμενε να ασχοληθεί με τη διαφήμιση», λέει η κα. Αντωνοπούλου. Μαθητής της Α’
Τάξης στο Μουσικό Γυμνάσιο Παλλήνης, ο Άρης μεταξύ μαθημάτων, στα οποία
περιλαμβάνονται και ώρες εκμάθησης τριών μουσικών οργάνων, ξένων γλωσσών και
συμμετοχή (δύο φορές την εβδομάδα) σε θεατρική παράσταση, βρίσκει χρόνο να
συναντηθεί με τους φίλους του. Το μόνο… μειονέκτημα για τον Άρη είναι ότι
«με αναγνωρίζουν όλοι στο σχολείο· και να θέλω να κάνω μια αταξία, όπως όλα τα
παιδιά, δεν μπορώ. Από την άλλη, είναι καλό γιατί δεν κάνω κάτι απερίσκεπτα».

Θετικές εντυπώσεις έχει η εξάχρονη Κρυσταλλία Γκούρλια από την εμπειρία που
απέκτησε παίζοντας σε δύο διαφημιστικά. «Το διασκέδασα. Οι άνθρωποι στο
στούντιο φέρθηκαν καλά σε όλα τα παιδιά που πήραν μέρος στις διαφημίσεις». Στο
πλατό τη συνόδευε η μητέρα της Ελένη. «Δεν παρατήρησα κάτι αρνητικό και τις
δύο φορές. Όλοι ήταν προσεκτικοί με τα μικρά. Περίμενα μαζί με τους γονείς των
άλλων παιδιών. Δεν διέκρινα ανταγωνισμό ανάμεσά τους».

«Μια κυρία είδε την κόρη μας σε μια σχολική παράσταση και μας πρότεινε να
παίξει η Κρυσταλλία σε διαφημιστικό», θυμάται ο Νίκος Γκούρλιας.

Οι γονείς αμφότερων των παιδιών συζήτησαν με εκείνα, όπως είπαν, προτού
βρεθούν στα τηλεοπτικά πλατό. «Κουβεντιάσαμε για όλα με τα παιδιά, ειδικά για
το θέμα των διαφημίσεων, εξηγήσαμε πως αυτά που βλέπουν στην τηλεόραση απέχουν
της πραγματικότητας. Το απομυθοποιήσαμε», είπαν.

Για μια χούφτα ευρώ…

Η αμοιβή της συνεργασίας γίνεται με συμβόλαιο που περιλαμβάνει νομικές ρήτρες
(το ποσό εισπράττεται είτε από τον κηδεμόνα είτε κατατίθεται απευθείας σε
τραπεζικό λογαριασμό). Το ποσό κυμαίνεται μεταξύ 40 και 205 ευρώ (για
δεύτερους και πρωταγωνιστικούς ρόλους, αντιστοίχως) μεικτά, χωρίς ΙΚΑ &
προμήθεια πρακτορείου (20% της αμοιβής). Πάντως, εξαρτάται από πολλές
παραμέτρους (δικαιώματα χρήσης σε Ελλάδα ή εξωτερικό, διάρκεια γυρισμάτων,
προϋπηρεσία, χαρακτήρας, προσαρμοστικότητα, αντίληψη, έκφραση του παιδιού).
«Έχει τύχει η αμοιβή να φθάσει τα 1.467 ευρώ», παρατηρεί η κ. Τουλουμτζίδου.
Οι γονείς παίρνουν τις αμοιβές, όπως λένε άνθρωποι του χώρου, αλλά και
υπάρχουν και γονείς οι οποίοι τις καταθέτουν σε τραπεζικούς λογαριασμούς των παιδιών.

«Μακιαβελική συμπεριφορά»

«Όσο κι αν οι συνθήκες στην παραγωγή ενός σποτ είναι ευχάριστες, ακόμα κι
αν τα παιδιά αντιλαμβάνονται τα γυρίσματα σαν παιχνίδι, δεν παύει να είναι μια
δουλειά και μάλιστα συγκεκαλυμμένη. Τα επιχειρήματα που προτάσσονται στέκουν
κατά κάποιο τρόπο κοινωνικά, αν όμως… ξύσουμε την επιφάνεια θα δούμε μια
τραγική πραγματικότητα», τονίζει η ψυχολόγος Μαριέττα Πεπελάση, η οποία
παραπέμπει στον «Ηγεμόνα» του Μακιαβέλι που σε κάποιο σημείο λέει «… ο
ηγεμόνας πρέπει να φορά βελούδινο γάντι πάνω από μια σιδερένια γροθιά…».

«Αγοραία παιδικότητα»

«Τα παιδιά», σημειώνει η ψυχολόγος Φωτεινή Τσαλίκογλου, «μπαίνουν από πολύ
νωρίς στον αθέλητο καταναγκασμό τού να αρέσουν. Κι αν τούτο είναι γνώρισμα
ενός ενήλικα, στην προκειμένη περίπτωση συμβαίνει στην πιο τρυφερή ηλικία. Το
παιδί μπαίνει σε προδιαγραφές που άλλοι έχουν ορίσει για εκείνο, ενώ η
παιδικότητα είναι ακριβώς το αντίθετο. Είναι αυτεξούσια. Η
εμπορευματοποιημένη, κατασκευασμένη παιδικότητα απευθύνεται στον άλλον και
κυρίως στις ανάγκες της αγοράς. Με αυτή την έννοια, η παιδικότητα γίνεται
αγοραία και κατά συνέπεια, εκπορνεύεται».