Χαρακτική, μια τέχνη «ρωμαίικη»

Από την αφίσα της έκθεσης στο Μέγαρο Εϋνάρδου

«Πρόδρομο της τηλεόρασης» ονομάζουμε συχνά τη Χαρακτική, για να επισημάνουμε
τον καίριο ρόλο της στη μετάδοση μιας εικόνας σε πολυάριθμα αντίτυπα, ρόλο που
είχε επί αιώνες πριν εφευρεθούν η φωτογραφία και ο κινηματογράφος. Η νεώτερη
Ελλάδα της χρωστά πολλά: την Πίστη της σε δύσκολους αιώνες, χάρη στις
θρησκευτικές χαρακτικές εικόνες, έως την εξάπλωση του φιλελληνικού κινήματος
στην Ευρώπη του 18ου-19ου αι., με τα χαρακτικά των περιηγητών.

Παράλληλα, οι Έλληνες χαράκτες πρόσφεραν στην τέχνη τους μια ξεχωριστή
μαστοριά, και είναι ένα από τα πολλά λάθη των ιστορικών της τέχνης μας που δεν
την μελετούν. Ο Δ. Ζαβιτσάνος, ο Γ. Κεφαλληνός ή ο Δ. Βεντούρας είναι
σπουδαίοι καλλιτέχνες, ο Δ. Γαλάνης, ο Κ. Γραμματόπουλος, ο Α. Δρούγκας ή ο Α.
Φασιανός είχαν πρώτης γραμμής διεθνείς διακρίσεις. Φταίει και η αγορά: οι
φιλότεχνοι συλλέκτες ελάχιστα ανταμείβουν τη χαρακτική με υψηλές τιμές και
μόνο μια γκαλερί, ο Ν. Γρηγοράκης, ερευνά και προβάλλει αυτή την τέχνη.
Άγνωστη είναι η τύχη τού – εθνικής σημασίας – Μουσείου Χαρακτικής της Ιονικής.
Φταίει και ο υπερβάλλων μοντερνισμός, αφού «συκοφάντησε» τη χαρακτική – όπως
και κάθε άλλη τέχνη που προϋποθέτει την εξάσκηση, την πειθαρχία, τη μαστοριά –
ως απλή τεχνική.

Αυτά και άλλα πολλά σκεφτόμαστε αντικρύζοντας την έκθεση «Έλληνες Χαράκτες
στον 20ό αιώνα», με 141 έργα 116 καλλιτεχνών από τις συλλογές της Alpha Bank
και του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τράπεζας. Λαμπρή η διαρρύθμιση του
εκθεσιακού χώρου, διεξοδική η κατανομή σε ιστορικές ενότητες και πολύ
ενημερωτικός ο κατάλογος, με βασικό κείμενο της ειδικευμένης στο θέμα Ειρήνης
Οράτη, η οποία επιμελήθηκε την έκθεση μαζί με άλλα άξια στελέχη των δύο
οργανισμών. Συνοψίζουμε τις παρατηρήσεις μας, ειδικές και γενικότερες.

Αντιπροσωπευτικότητα: Οι συλλογές των δύο Τραπεζών, μαζί με της Εθνικής
Πινακοθήκης και του Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης είναι οι πληρέστερες στη
χώρα. Καλό θα ήταν λοιπόν να δούμε κάποτε και μεμονωμένη έκδοση με όλα τα έργα
που έχουν, τόσο γιατί το χρειάζεται το φιλότεχνο κοινό, όσο και για να μην
απορούμε αν κάποια κενά στην έκθεση (π.χ. τα βραβευμένα στην Μπιενάλε Βενετίας
αφαιρετικά έργα του Κ. Γραμματόπουλου) οφείλονται σε αβλεψία ή σε έλλειψη.
Είδαμε πάντως για πρώτη φορά μια εξαιρετική «Σαντορίνη» του Γ. Στέρη, τον
«Πειραιά» του Ν. Βεντούρα κ.ά. καθώς και άριστη αντιπροσώπευση των εξελίξεων
στις μέρες μας, τον Μ. Αρφαρά, τη Β. Τσαλαματά κ.ά. Όλα τα εκθέματα έδιναν την
αίσθηση της άριστης επιλογής και γνώσης της συνεισφοράς του κάθε χαράκτη.

Η Χαρακτική μέσα στη Ζωγραφική: Το ξαναγράψαμε παλιότερα, αλλά η αφορμή
επιβάλλει να το ξαναπούμε: Ο ρόλος της γραμμής, η γραφικότητα των χρωματικών
συνδυασμών και πολλά άλλα φυσιογνωμικά στοιχεία της νεοελληνικής ζωγραφικής,
μαρτυρούν αλληλεπίδραση μεταξύ χαρακτικής και ζωγραφικής. Πρέπει να μελετηθούν
και να προβληθούν εκθεσιακά, είναι ιστορικά στοιχεία του 20ού αιώνα. Η
γραμμικότητα π.χ. του Φασιανού, του Κεφαλληνού («Λήκυθοι»), του Γουναρόπουλου
και του Παρθένη είναι γνώρισμα χαρακτικό, εμπνέεται από την αττική
αγγειογραφία. Αρκετοί επίσης (οπωσδήποτε η Τ. Νικολαΐδη) ανέδειξαν τη
χαρακτική μαστοριά σε υψηλή έκφραση, πέρα από την ιδιαιτερότητα του μέσου.

Μια τέχνη «ρωμαίικη»; Αντικρύζοντας τις ξύλινες μήτρες ανάμεσα στα
εκθέματα, θυμηθήκαμε τα αγιογραφικά «ανθίβολα», τα σχεδιαστικά περιγράμματα
δηλ. που εφεύραν στο Βυζάντιο, αλλά και τα ψηφιδωτά με την αναλυτικότητα των
σημείων τους. Ναι, υπάρχει συνειρμός: Τέχνη για την κοινότητα η αγιογραφία,
τέχνη για πολλούς παραλήπτες η χαρακτική, μοιάζει με το πνεύμα της μετάληψης,
της συμμετοχής.

Προεκτάσεις: Στον δεύτερο όροφο του Μεγάρου Εϋνάρδου, ξαναείδαμε την
έκθεση χαρτών του 16ου αιώνα, στο παλαιοπωλείο Μαρτίνου χαρακτικά (και
ζωγραφική, ένας άγνωστος υπέροχος Κ. Μαλέας) με θέμα την Ακρόπολη και στη
«Σκουφά» τα πολλαπλά του Α. Φασιανού, ενώ άλλες εκθέσεις των ημερών
περιλαμβάνουν Γυναίκες στη Χαρακτική, Χαρακτική γραμματοσήμων («Θεόφιλος»,
Μοναστηράκι), κ.ά. Είναι ευχάριστο που το θέμα ξαναζωντανεύει.

INFO

«Έλληνες Χαράκτες στον 20ό αιώνα» – 141 έργα 116 καλλιτεχνών από τις
συλλογές της Alpha Bank και του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τράπεζας, Μέγαρο
Εϋνάρδου, Αγ. Κωνσταντίνου 20 & Μενάνδρου, τηλ. 210-3234.267, έως 18
Μαΐου.

«Ελληνίδες Ζωγράφοι “Χάραξαν”», Πινακοθήκη Γρηγοράκη, Υακίνθων 4, Π.
Ψυχικό, τηλ. 210-6740.806, έως 30 Απριλίου.

Α. Φασιανός, «Πολλαπλά και άλλα», Αίθουσα Σκουφά, Σκουφά 4, Κολωνάκι,
τηλ. 210-3603.541, έως 9 Απριλίου.

«Η Ακρόπολις των Αθηνών, Χαρακτικά και Ζωγραφική 18ου, 19ου και 20ού αι.»,
Μαρτίνος, Πινδάρου 24, Κολωνάκι, τηλ. 210-3609.449, έως 19 Απριλίου.