Το πετρέλαιο είναι το κίνητρο των ΗΠΑ για τον πόλεμο

Οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο ρωτούν: ποιο είναι το πραγματικό κίνητρο της
κυβέρνησης Μπους που απειλεί να πραγματοποιήσει πόλεμο στο Ιράκ; Μήπως να
εμποδίσει την ανάπτυξη όπλων μαζικής καταστροφής; Μήπως είναι μια προσωπική
κόντρα του υιού Μπους με τον άνθρωπο που προσπάθησε να σκοτώσει τον πατέρα
του; Μήπως είναι μια προσπάθεια να προφυλαχθεί το Ισραήλ; Μήπως είναι μια
προσπάθεια να μετατραπεί η Μέση Ανατολή σε μια περιοχή του κόσμου στην οποία
θα επικρατεί ακόμη περισσότερο η έννοια της δημοκρατίας; Ή μήπως, τελικά, όπως
κάποιοι υποψιάζονται, το πραγματικό κίνητρο είναι να βάλουν χέρι οι

ΗΠΑ στο πετρέλαιο του Ιράκ;

Η κυβέρνηση Μπους, μέχρι σήμερα, μας έχει προσφέρει μια σειρά από δικαιολογίες
για την επιμονή της να πραγματοποιήσει πόλεμο, με κυρίαρχη την εξήγηση ότι
πρέπει να εμποδιστεί η ανάπτυξη όπλων μαζικής καταστροφής. Μάλιστα, ο
υφυπουργός Άμυνας της χώρας Paul Wolfowitz κάνει λόγο για μετατροπή του Ιράκ
στην «πρώτη αραβική δημοκρατία». Και κάποιοι άλλοι στην κυβέρνηση Μπους
πιστεύουν ότι μια επιθετική πολιτική εναντίον του Ιράκ θα μπορούσε, τελικά, να
οδηγήσει στην κατάρρευση δεσποτικών κυβερνήσεων στη Μέση Ανατολή, με τον ίδιο
τρόπο που η επιθετική πολιτική του Ρόναλντ Ρήγκαν προκάλεσε την κατάρρευση της
«κακιάς» Σοβιετικής Ένωσης.

Ο Jeffrey Sachs είναι Καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Ανάπτυξης στο αμερικανικό πανεπιστήμιο Harvard

Έξω από τις ΗΠΑ, όμως, κανείς δεν «καταπίνει» αυτές τις εξηγήσεις, καθώς οι
περισσότεροι πιστεύουν ότι το κυρίαρχο κίνητρο της Αμερικής είναι να αποκτήσει
τον έλεγχο του πετρελαίου. Βέβαια, ποτέ δεν θα μάθουμε τι πραγματικά έχει στο
μυαλό του ο Αμερικανός πρόεδρος, εκτός αν, ξαφνικά, τα απόρρητα έγγραφα της
Ουάσιγκτον γίνουν προσιτά στο ευρύ κοινό. Ο πρόεδρος Μπους μπορεί να λέει ότι
ενδιαφέρεται μόνο για την εξάλειψη όπλων μαζικής καταστροφής και ο κ.
Wolfowitz μπορεί να λέει πως οραματίζεται να εγκαθιδρύσει δημοκρατίες. Όμως,
αυτό δεν σημαίνει ότι κάποιοι άλλοι δεν θέλουν να αποκτήσουν τον έλεγχο του
πετρελαίου του Ιράκ.

Πώς θα δράσουν

Ένα πιο σημαντικό ερώτημα που σχετίζεται με τα κίνητρα της Αμερικής είναι το
πώς θα δράσουν οι ΗΠΑ μόλις αρχίσει ο πόλεμος. Ασφαλώς, δεν χρειάζεται να
κάνουμε και πολλές υποθέσεις, επειδή μπορούμε εύκολα να εξετάσουμε την ίδια τη
συμπεριφορά των Αμερικανών με βάση την πρόσφατη ιστορία. Κοιτάζοντας πίσω,
λοιπόν, είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι οι ΗΠΑ θέλουν να προωθήσουν στη Μέση
Ανατολή την ιδέα της δημοκρατίας, επειδή η κατάσταση που επικρατεί σήμερα στην
περιοχή είναι προϊόν της πολιτικής των ΗΠΑ και της Ευρώπης. Οι μονάρχες και οι
τύραννοι που κυβερνούν σήμερα στη Μέση Ανατολή οφείλουν τη θέση τους στις
μηχανορραφίες και τις διαπλοκές της Δύσης. Ακόμη και αν η Αμερική πάει στον
πόλεμο υψώνοντας τη σημαία της δημοκρατίας, τα αποτελέσματα – πιθανότατα – δεν
θα είναι τόσο ένδοξα όσο κάποιοι θα ήθελαν. Και, τελικά, αυτός ο πόλεμος
μάλλον θα γίνει για το πετρέλαιο.

Σε όλη τη διάρκεια του 20ού αιώνα, η αυτοδιάθεση των Αράβων, η δημοκρατία και
η οικονομική αναδιάρθρωση της περιοχής υπέφεραν για χάρη του πετρελαίου. Και
όποτε η πραγματική δημοκρατία στη Μέση Ανατολή απειλούσε τον αμερικανικό
έλεγχο στα αποθέματα πετρελαίου, η δημοκρατία περνούσε σε δεύτερη μοίρα.

Η δημοκρατία απορρίφθηκε χωρίς πολλές συζητήσεις, κάθε φορά που οι Αμερικανοί
κινδύνευαν να χάσουν τον έλεγχο του πετρελαίου στη Μέση Ανατολή. Φτάνει να
αναλογιστούμε το πραξικόπημα κατά του Ιρανού πρωθυπουργού Mussadegh, με την
υποστήριξη της CIA. Το 1951 ο Mussadegh προχώρησε στην κρατικοποίηση της
ιρανικής βιομηχανίας πετρελαίου, γεγονός που προκάλεσε βρετανικό μποϊκοτάζ τον
αμέσως επόμενο χρόνο και επέμβαση των Αμερικανών, με αποτέλεσμα να ανατραπεί
και να φυλακιστεί ο δημοφιλής πρωθυπουργός το 1953.

Παρόμοιο παράδειγμα η ανάμειξη της Δύσης στην επέμβαση του στρατού στην
Αλγερία, μετά τις δημοκρατικές εκλογές που θα έφερναν στην κυβέρνηση το
Ισλαμικό Μέτωπο Σωτηρίας (FIS). Όταν το FIS φάνηκε ότι θα αποκτούσε την
εξουσία, ο στρατός της Αλγερίας επενέβη και σταμάτησε τις εκλογές. Δυτικές
κυβερνήσεις με την καθοδήγηση των Γάλλων και την υποστήριξη των ΗΠΑ προσέφεραν
σημαντική βοήθεια στους Αλγερινούς στρατηγούς.

Ένα ντοκουμέντο

Για να κατανοήσει κανείς καλύτερα την πολιτική των ΗΠΑ απέναντι στο Ιράκ,
μπορεί να διαβάσει προσεκτικά διάφορα επίσημα έγγραφα που γράφτηκαν από ή για
λογαριασμό της κυβέρνησης Μπους πριν από τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης
Σεπτεμβρίου 2001, όταν στις αναλύσεις για τη Μέση Ανατολή υπεισερχόταν το
στοιχείο του φόβου σε πολύ μικρότερο βαθμό από ό,τι σήμερα. Ίσως το πιο
ενδιαφέρον ντοκουμέντο είναι μια μελέτη με τίτλο «Οι προκλήσεις της
στρατηγικής ενεργειακής πολιτικής στον 21ο αιώνα», η οποία εκπονήθηκε από το
Ινστιτούτο Διεθνούς Πολιτικής του Πανεπιστημίου Rice, στο Τέξας, το οποίο
φέρει το όνομα του υπουργού Εξωτερικών του πατέρα Μπους, James Baker. Στη
μελέτη ξεκαθαρίζονται δύο πράγματα. Πρώτον, ότι το Ιράκ διαδραματίζει
πρωταγωνιστικό ρόλο στη ροή πετρελαίου από τη Μέση Ανατολή, επειδή έχει τα
δεύτερα μεγαλύτερα αποθέματα σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι συντάκτες της μελέτης
αγωνιούν επειδή, από τη μία, οι ΗΠΑ χρειάζονται το ιρακινό πετρέλαιο και, από
την άλλη, δεν μπορούν να αφήσουν τον Σαντάμ Χουσεΐν να το εκμεταλλεύεται. Στη
μελέτη δεν αναφέρεται ούτε μια φορά η λέξη «δημοκρατία».

Δεύτερον, διαβάζοντας τη μελέτη αυτή μπορεί κανείς να καταλάβει καλύτερα τον
τρόπο σκέψης του αντιπροέδρου Ντικ Τσένι και του υπουργού Άμυνας Ντόναλντ
Ράμσφελντ. Και οι δύο άνδρες απέκτησαν δημόσιο αξίωμα την εποχή που προήδρευε
ο Τζέραλντ Φορντ, στη θητεία του οποίου εκδηλώθηκε η ενεργειακή κρίση και
τελικά η πετρελαϊκή κρίση του ’70, που αναμφισβήτητα διαδραμάτισε καθοριστικό
ρόλο στην πολιτική σκέψη των Τσένι και Ράμσφελντ. Η κυβέρνηση Μπους μπορεί να
πιστεύει ότι πάει στον πόλεμο για να υπερασπίσει τη δημοκρατία στη Μέση
Ανατολή, αλλά το πρώτο θύμα του πολέμου θα είναι αυτή ακριβώς η δημοκρατία. Το
πιο λυπηρό είναι ότι ένας πόλεμος που γίνεται για το πετρέλαιο θα οδηγήσει σε
ακόμη μεγαλύτερη κοινωνική και πολιτική αποσταθεροποίηση και θα υπονομεύσει
την πραγματική ασφάλεια, των ΗΠΑ αλλά και ολόκληρου του κόσμου.

© Project Syndicate, Ιανουάριος 2003

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Γ. Κανελλόπουλος