Φακός σε ταξιδιωτικές περιπέτειες

Η κόγχη του βήματος της παλαιοχριστιανικής βασιλικής του Αγίου Νικολάου και στο βάθος ο Πύργος των Μαριαννών από το ιστορικό λεύκωμα «Χαλκιδική»

Οι παραλίες του Γιώργου Δεπόλλα είναι οι λαϊκές παραλίες της Αττικής, η Λούτσα
και τα πέριξ. Δεν έχουν καμιά σχέση με τις εξιδανικευμένες από τους ποιητές
παραλίες του Αιγαίου, τον ρομαντισμό και την ιδεοληψία μας.

Στις λαϊκές παραλίες, λοιπόν, αφιερώνει το οπτικό δοκίμιό του ο Γιώργος
Δεπόλλας – μια άψογη έκδοση, με κείμενα στην ελληνική και αγγλική που
πραγματοποιήθηκε με τη χορηγία του Ιδρύματος Ι.Φ. Κωστόπουλου – και αναπλάθει
την πνευματική ασάφεια των Νεοελλήνων, όπως παρατηρεί στο έξοχο εισαγωγικό
κείμενό του ο Ηρακλής Παπαϊωάννου. Το νεοελληνικό κιτς δεν αντιμετωπίζεται
περιφρονητικά, ούτε περιγραφικά, αλλά ποιητικά, και με χιούμορ, δηλαδή με
ανθρωπιά. Εδώ πάνω σε ληγμένα φιλμ – με μουντζούρες και ασάφειες –
εκτυλίσσεται «το θέατρο σκιών» της παραλίας. Κάθε φωτογραφία φέρει ιδιόγραφο
τον τίτλο της και την υπογραφή του φωτογράφου: Άνδρας που ξεντύνεται,
δεσποινίς που ποζάρει, κυρία που γελάει, εφημερίδα που πετάει, φραπές που
ετοιμάζεται…

Τα σώματα των λουομένων δεν θυμίζουν τα μπάνια στον «Αστέρα», παραμορφωμένα
από την κούραση, την παχυσαρκία, τον χρόνο. Στα μπάνια του λαού ξεγυμνώνεται
όλο το σάστισμα που προκάλεσε στον μέσο Έλληνα η απότομη άνοδος του βιοτικού
επιπέδου και μια καινούργια πολιτιστική αξία – οι διακοπές.

Μια ανέπαφη φυσική καλλονή είναι η Χερσόνησος της Χαλκιδικής. Γεμάτη
δάση, και παραλίες με τα δικά τους χρώματα. Και σαν τέτοια, χωρίς φτιασίδια
και μπλε μελάνια, μας την παραδίδει ο πλήρης οδηγός που ετοίμασε το «Ιερό
Κοινόβιο» του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου στην Ορμύλια της Χαλκιδικής. Μια
έκδοση με άποψη, που βάζει τα γυαλιά στις περισσότερες εκδοτικές προσπάθειες
του είδους.

Η άποψη είναι ότι γράφοντας έναν οδηγό, δεν χρειάζεται να εξωραΐζουμε και να
συγκαλύπτουμε τις πληγές ενός τόπου. Είναι επιλογή μας αν θα συνεχιστεί η
καταστροφή του ή αν θα την ανατρέψουμε. Και για να επιλέξουμε, είναι καλύτερα
να γνωρίζουμε τα καλά και τα κακά.

Αρχαιολόγοι, βυζαντινολόγοι, αρχιτέκτονες κ.ά., μας περπατούν πέτρα την πέτρα
και μας δίνουν δυσεύρετα και κυρίως σύγχρονα στοιχεία, δημογραφικά κ.ά. Έτσι
μαθαίνουμε ότι το 47% της Χαλκιδικής καλύπτεται από δάση, ότι ο τουρισμός
αφανίζει τα δάση και ωθεί τις συστηματικές καλλιέργειες στην εγκατάλειψη, ότι
υπάρχουν τουλάχιστον 64.500 παραθεριστικές κατοικίες κυρίως των Θεσσαλονικέων,
ότι από το πλήθος των αρχαίων πόλεων, μονάχα η Όλυνθος έχει ανασκαφεί
συστηματικά. Τα ευρήματα όλων των εποχών, μιας και η Χαλκιδική κατοικείται
συνεχώς από το τέλος ακόμα της Παλαιολιθικής Εποχής, γεμίζουν τα μουσεία. Τα
γνωρίζουμε, κυρίως, χάρη στις φωτογραφίες του Ανδρέα Σμαραγδή, που ξέρει πώς
να διαβάζει με τον φακό τις λεπτομέρειες μιας αρχαίας παράστασης σε μάρμαρο,
λίθο, ή αγγείο.

Ένα ειδικό κεφάλαιο είναι αφιερωμένο στους ζωγράφους που εμπνεύστηκαν από το
τοπίο της Χαλκιδικής, τους Σπύρο Παπαλουκά, Αγήνορα Αστεριάδη, Πολύκλειτο
Ρέγκο, Νικόλαο Γαβριήλ Πεντζίκη, Νίκο Φωτάκη. Κι ένα τελευταίο κεφάλαιο
αφιερώνεται στα προβλήματα ανάπτυξης που παρουσιάζει.

Κοριτσάκι που κρυώνει. Φωτογραφία του Γιώργου Δεπόλλα από το λεύκωμα «Στις παραλίες»

Ο καλύτερος τρόπος να γνωρίσεις το Μεσολόγγι είναι από τον δρόμο της
λιμνοθάλασσας και του μικρού νησιού, του Αιτωλικού, που αναδύεται από τα
γαλήνια νερά της.

Αυτό τον δρόμο πήρε πριν από είκοσι δύο χρόνια η Αμερικανίδα Σουζάνα Τρίτση –
Μουλχάουζερ – σύζυγος τότε του αείμνησου Αντώνη Τρίτση – για ν’ αποτυπώσει σε
μαυρόασπρες φωτογραφίες το τρίπτυχο πορτρέτο της πόλης των Ελεύθερων
Πολιορκημένων. Φωτογραφίζοντας τον τόπο, τα κτίρια, τον κήπο των Ηρώων,
γνώρισε τους ανθρώπους, την υπερηφάνεια, τον σεβασμό τους στην παράδοση και
τους φωτογράφισε στην καθημερινότητα του καφενείου, του ψαρέματος, που ακόμα
ονομάζεται αλιεία. Εκείνοι με τη σειρά τους προσκάλεσαν την ξένη στο μεγάλο
τριήμερο πανηγύρι του Αϊ-Συμίου κι εκεί είχε την ευκαιρία να τους δει
ντυμένους με τις φουστανέλες, ασημοστολισμένους κι αρματωμένους, να
αποκαλύπτουν ότι η αρχαία δόξα πάλλει ακόμα κάτω από το κουρασμένο σαρκίο
τους.

Αυτή τη σταδιακή προσέγγιση της ψυχής του τόπου, από έναν αυτόπτη μάρτυρα,
παρουσιάζει το λεύκωμα που σχολιάζεται από αποσπάσματα Μεσολογγιτών
λογοτεχνών: των Κωστή Παλαμά, Γεωργίου Δροσίνη, Ανδρέα Καρκαβίτσα, Ρήγα
Γκόλφη, Τάσου Γιανναρά.

Στη «Μακεδονία – Γη του Αλέξανδρου», την ξακουστή, η ιστορία περπατάει
ακόμα ανάμεσα στην πέτρα, το νερό, τη γόνιμη γη και τον ουρανό, διαβάζουμε στο
εσώφυλλο του έγχρωμου λευκώματος. Ενός αισθητικού οδοιπορικού που μαρτυρεί την
αγάπη του φωτογράφου για τα θερμά χρώματα του δειλινού, τις γαλήνιες
επιφάνειες του νερού, το λοξό πέρασμα του φωτός ανάμεσα στα κλαδιά πανύψηλων
δένδρων και γενικά τα παιχνίδια του φακού με τα εφέ ενός ζωγραφικού πίνακα.
Στους φωτογραφικούς πίνακες από τη Μακεδονία υπάρχει θέση μόνο για την
ομορφιά. Ο φακός μάς αποκαλύπτει εικόνες άγνωστες της Μακεδονίας, του Νέστου,
παρθένα δάση, κρυμμένα μνημεία.

Τα εισαγωγικά κείμενα στην ελληνική και αγγλική γλώσσα, γραμμένα από τους
αρμόδιους αρχαιολόγους, είναι συνοπτικά, καλύπτουν όλες τις εποχές, από τη
Νεολιθική έως και το ζήτημα της ονομασίας της ΠΓΔΜ.

Η σκοτεινή πλευρά του φωτός

Γονυπετής, με τον τενεκέ του λαδιού στην πλάτη, η μαύρη σκιά της προσκυνήτριας ανεβαίνει στον δρόμο της Μεγαλόχαρης και διασταυρώνεται με τη νέα γενιά της παγκοσμιοποίησης (από το λεύκωμα «Σκιές φωτός» του Γιάννη Δήμου)

«Αγγελικό και μαύρο» ονόμαζε ο Γιώργος Σεφέρης το ελληνικό φως. Κι αυτή
ακριβώς τη σκοτεινή πλευρά του φωτός διάλεξε ν’ αναδείξει ο φωτογράφος Γιάννης
Δήμου στην περιγραφή των γιορτών, εθίμων, λιτανειών αναστενάρηδων και κηδειών,
που φωτογράφισε και παρουσιάζει στο λεύκωμα «Σκιές φωτός». Δεν αναφέρεται μόνο
στο φυσικό φως η φωτογραφία του Γιάννη Δήμου αλλά, όπως εύστοχα παρατηρεί στο
εισαγωγικό κείμενο ο συγγραφέας Άρης Μαραγκόπουλος, «καταγράφει τις σκοτεινές
εικόνες, αυτή την άγρια πάλη ανάμεσα στο αγγελικό και το δαιμονικό στοιχείο
του ανθρώπου».

Το οδοιπορικό του φωτογράφου επεκτείνεται στην Αλβανία και την Τουρκία, αλλά
το κύριο μέρος του υλικού έχει συλλεγεί στο Πάπιγγο, την Κάρπαθο, τη Μάνη, το
Μεσολόγγι, την Τήνο. Όπως σημειώνει ο Φιν Θρέιν, διευθυντής του Μουσείου
Φωτογραφικής Τέχνης της Κοπεγχάγης, για τον φωτογράφο, «με τις “Σκιές Σιωπής”
έχει δημιουργήσει ένα μοιραίο μνημείο για μια θαλασσοδαρμένη Ελλάδα»…

Μια Ελλάδα, όπου η ένταση του φωτός δημιουργεί μια έντονη μαύρη σκιά, μια
Ελλάδα της παράδοσης που αγαπά το μαύρο χρώμα του πένθους, που είναι όμως και
το επίσημο χρώμα της γιορτής…

INFO

Γιώργος Δεπόλλας «Στην παραλία». Κείμενα Κ. Αντωνιάδης, Η. Παπαϊωάννου.
Εκδ. Fotorama (τηλ. 210-3643.592). Σελ. 131. Τιμή 31,80 ευρώ.

«Χαλκιδική». Έκδοση: Ιερό Κοινόβιο Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, Ορμύλια.
Σελ. 300. Τιμή 56,15 ευρώ.

Γιάννης Δήμου, «Σκιές Σιωπής», Εκδ. Apeiron, τηλ. 210-6007.925. Σελ.
150. Τιμή 55 ευρώ.

Σουζάνα Τρίτση – Μουλχάουζερ «Μεσολόγγι. Ο τόπος και οι άνθρωποι». Εκδ.
Ολκός, τηλ. 210-3621.379. Σελ. 129. Τιμή 42 ευρώ.

Νίκος Δεσύλλας «Μακεδονία – Γη του Αλεξάνδρου». Εκδ. Σύνολο (διάθεση:
Αθ. Χριστάκης, τηλ. 210-3639.336). Σελ. 180. Τιμή 46,60 ευρώ.