«Τον άντραν τον πολύξερον, έλα, τραγώδ’ μεν, μούσα…»

Η ομηρική «Οδύσσεια» δεν άφησε ασυγκίνητο τον παγκόσμιο κινηματογράφο και την τηλεόραση, που φρόντισε να την μεταφέρει σε υπερπαραγωγές, όπως τούτη με τον Αρμάν Ασαντέ και την Ειρήνη Παπά

Ας θυμηθούμε την αρχή της «Οδύσσειας»: «Άνδρα μοι έννεπε, Μούσα, πολύτροπον,
ος μάλα πολλά πλάγχθη, επεί Τροίης ιερόν πτολίεθρον έπερσε». Να δούμε και τη
μετάφραση; «Τον άντραν τον πολύξερον έλα, τραγώδ’ μεν, μούσα, ατόν που
ταλαιπώριας πολλά εταλαιπωρέθεν, όνταν τη Τροίας το ιερόν επάτεσεν το
κάστρον».

Αν φαίνεται να μοιάζει κάπως η μετάφραση με το πρωτότυπο είναι διότι το
μεταφρασμένο κείμενο είναι στην ποντιακή διάλεκτο, μία διάλεκτο με καταγωγή
ιωνική. Μία ξεχωριστής σημασίας εργασία, η μετάφραση της «Οδύσσειας» στα
ποντιακά, αναζητούσε εκδοτική στέγη για μια δεκαετία περίπου και τη βρήκε στον
«Κάκτο», ο οποίος άλλωστε εκδίδει και τη γνωστή σειρά της Αρχαίας Ελληνικής
Γραμματείας «Οι Έλληνες».

«Νιώθω έντονη την επιθυμία να πάρω ένα τρένο και να πάω στα χωριά των
Ποντίων να το μοιράσω δωρεάν», λέει στα «ΝΕΑ» ο γιος του μεταφραστή, ηθοποιός
Γιώργος Κοτανίδης. Ο πατέρας του, ο Παύλος Κοτανίδης, γεννήθηκε το 1915 στο
Καρακούρτ, της περιοχής Καρς της Ρωσίας, από γονείς Ποντίους της Αργυρούπολης.
Σε ηλικία 7 ετών, με την ανταλλαγή των πληθυσμών, βρέθηκε στον νομό Δράμας.
Αργότερα εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη, εργάστηκε ως γραμματέας δικαστηρίου
και τον ελεύθερο χρόνο του τον αφιέρωνε στους τόπους της καταγωγής του. Έχει
μεταφράσει στα ποντιακά πέντε κωμωδίες του Αριστοφάνη – η «Ειρήνη» παίχτηκε το
1984 στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «Αθήνα, Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης»
από τη «Νέα Ποντιακή Σκηνή» -, την «Αντιγόνη» και τον «Οιδίποδα» του Σοφοκλή
και την «Άλκηστι» του Ευριπίδη. Μέχρι και σήμερα, δίνει διαλέξεις για το
ποντιακό θέατρο και διδάσκει την ποντιακή διάλεκτο στους νέους.

Το τιτάνιο έργο – που υπήρξε και όνειρο ζωής για τον Παύλο Κοτανίδη –
της μετάφρασης της «Οδύσσειας» το πραγματοποίησε τη δεκαετία του ’80, όταν πια
είχε βγει στη σύνταξη, εργαζόμενος σκληρά επί πέντε χρόνια. Η έκδοση του
«Κάκτου» (719 σελίδες συν 5 ακόμη σελίδες γλωσσάρι) περιέχει το πρωτότυπο στις
αριστερές και το μεταφρασμένο κείμενο στις δεξιές σελίδες. Ένας
δεκαοκτασέλιδος πρόλογος του Γιώργου Κοτανίδη σκιαγραφεί περιληπτικά μια άλλη
Οδύσσεια, εκείνη της διαδρομής του Ποντιακού Ελληνισμού από τον 8ο π.Χ. αιώνα
μέχρι τον 20ό. Μιλάει για τις δύο περιόδους, δυόμισι αιώνων η κάθε μία, κατά
τις οποίες ο Πόντος υπήρξε ανεξάρτητη αυτοκρατορία. Για τις συγκρούσεις με
τους Σελτζούκους, για την κατάληψη της Τραπεζούντας από τους Οθωμανούς, της
Τραπεζούντας, που υπήρξε πάντα το κέντρο του Ποντιακού Ελληνισμού και που
έπεσε μετά την Κωνσταντινούπολη. Μιλάει ακόμη για τις περιπέτειες του Πόντου
τον 19ο και τον 20ό αιώνα (350.000 νεκροί στα χρόνια του ξεριζωμού) και
καταλήγει με τη συμπεριφορά της μητέρας πατρίδας – ποιος ξεχνάει την ντροπή
των αυτοκινήτων με πινακίδες ΑΜΟ; – και των Νεοελλήνων που βάφτισαν τους
Έλληνες του Πόντου «Ρωσοπόντιους».

Ανταπόκριση

«Η ανταπόκριση της πανεπιστημιακής κοινότητας είναι ενθαρρυντική», λέει ο
Γιώργος Κοτανίδης, προσθέτοντας ότι «μια φοιτήτρια του Γιώργη Γιατρωμανωλάκη
ξεκίνησε συγκριτική μελέτη της μετάφρασης αυτής με την αντίστοιχη μεταφορά της
“Οδύσσειας” από τον Ψυχουντάκη στην κρητική διάλεκτο». Ο Γιώργος Κοτανίδης
επισημαίνει ότι ο μόχθος του μεταφραστή είναι συγκρίσιμος με το ρίσκο του
εκδότη, καθώς πρόκειται για βιβλίο δύσκολο που δεν έχει πολλές πιθανότητες να
καλύψει τα έξοδά του. «Το ιδανικό θα ήταν να βρεθεί το βιβλίο, άγνωστο με ποια
μέσα, οικονομικά ή άλλα, σε όλες τις βιβλιοθήκες των κοινοτήτων του ποντιακού
τόξου, από τη Γεωργία και τη Βόρεια Τουρκία μέχρι το Καζαχστάν, όπου ακόμη
ζουν μερικές εκατοντάδες χιλιάδες Ποντίων» καταλήγει.

INFO

Τη Δευτέρα, στις 7 μ.μ. στην Παλαιά Βουλή παρουσιάζεται η «Οδύσσεια» στην
ποντιακή διάλεκτο. Ομιλητές είναι ο φιλόλογος και κριτικός Κώστας
Γεωργουσόπουλος, ο καθηγητής Ιστορίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Κώστας
Φωτιάδης, ο καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Μιχάλης
Κοπιδάκης, η συγγραφέας Μαριάννα Κορομηλά και ο μεταφραστής του έργου Παύλος
Κοτανίδης. Αποσπάσματα θα διαβάσει ο ηθοποιός Παύλος Κοντογιαννίδης, ενώ την
εκδήλωση θα συντονίσει ο ηθοποιός Γιώργος Κοτανίδης.