ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΜΠΙΘΙΚΩΤΣΗΣ Μισός αιώνας τραγούδι και ελληνική ιστορία

Ένα μοναδικό ενσταντανέ: Το 1970, στα «Δειλινά» της οδού Κέας, ο Σταμάτης Κόκκοτας τραγουδά, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης επιχειρεί να χορέψει και ο Χρηστάκης (Χρήστος Σύρπος) έχει γονατίσει και του φιλάει τα πόδια!

«Κύριε Μπιθικώτση, γιατί δεν γράφετε την ιστορία σας»; Χρόνια τώρα, γνωστοί
και φίλοι τού ζητούσαν να γράψει τη ζωή του κι εκείνος αντιδρούσε. Έλεγε πάντα
όχι. Δεν του περνούσε απ’ το μυαλό να κάνει τη ζωή του βιβλίο. Όμως, πριν από
λίγο καιρό άλλαξε γνώμη – ευτυχώς. Φοβήθηκε, λέει. Φοβήθηκε, επειδή όσα βιβλία
διάβασε ανθρώπων που είχε γνωρίσει από κοντά, ήταν γεμάτα λάθη. «Έτσι θα γίνει
και σε μένα», έλεγε στον εαυτό του κι αυτό ήταν αρκετό για να καμφθούν οι
επιφυλάξεις του και να φτιάξει ο ίδιος το βιβλίο της ζωής του (με τη βοήθεια
του δημοσιογράφου Πάνου Γεραμάνη).

Γραμμένο σε πρώτο πρόσωπο και με τη ζωντάνια της προφορικής αφήγησης,
ξετυλίγει ένα ένα τα κεφάλαια της ζωής του από παιδί, σε μια φτωχογειτονιά του
Περιστερίου, μέχρι σήμερα, χωρίς όμως να τοποθετεί την σκέψη του σε
χρονολογική σειρά. Γεγονότα, απόψεις, αναμνήσεις ξεπηδούν αυθόρμητα μέσα από
έναν λόγο τόσο ζωντανό, που νομίζεις ότι έχεις τον Μπιθικώτση απέναντί σου να
σου μιλάει.

«Αυτή είναι η ζωή μου», διαβάζεις στη σελίδα 181. «Αυτόν τον δρόμο
ακολούθησα εγώ. Τον δημιουργικό. Τόσο απλά είναι. Όλα γίνονται με το διάβασμα.
Όταν είσαι επιμελής και διαβάζεις, είναι σίγουρο ότι θα φτάσεις κάπου, στη
δική σου Ιθάκη. Στην περίπτωση που δεν κάνεις αυτό που πρέπει και αφήσεις τον
χρόνο να περάσει, έρχεται κάποια στιγμή και λες στον εαυτό σου “στερνή μου
γνώση να σ’ είχα πρώτα”. Εγώ που σας λέω αυτά τα λόγια θυμάμαι πολύ καλά ότι
από εφτά χρόνων έπαιζα στην κιθάρα του αδελφού μου Χρήστου, στο σπίτι μου στο
Περιστέρι».

Με τη «Μοντέρνα Σταχτοπούτα» – Αλίκη Βουγιουκλάκη στη μεγάλη οθόνη (λίγο μετά το «Κλωτσοσκούφι»)

Ένα παιδί γεννημένο το 1922 σε μια φτωχογειτονιά της Αθήνας. Πρωτότοκος ήταν ο
Χρήστος και ακολουθούσαν η Κοντιλιώ, ο Γιώργος, ο Κώστας και τελευταίος ο
Γρηγόρης. Φτωχή οικογένεια, πάλευαν να τα βγάλουν πέρα. Μέσα στη θύελλα του
’40 τα αδέλφια του έφυγαν για το Μέτωπο, στην Αλβανία. Εκείνος έπιασε για
πρώτη φορά το μπουζούκι και από τότε έγινε ένα με τα δάκτυλά του. Η πρώτη του
δουλειά στα χρόνια της Κατοχής, σε μια ταβέρνα της γειτονιάς του (μαζί με τον
Μήτσο Ρεπάνη, αδελφό του Αντώνη), το πρώτο του τραγούδι (σε στίχους Χαράλαμπου
Βασιλειάδη) στη Μακρόνησο. Αυτή θα ήταν και η αρχή μιας καριέρας που θα
διαρκούσε πάνω από 50 χρόνια και θα συνδεόταν με τη νεώτερη Ιστορία της
Ελλάδας.

Γρηγόρης Μπιθικώτσης, η «δωρική» φωνή που αγκάλιασε τη μεταπολεμική Ελλάδα,
που έδωσε το δικό της βάρος και τη δική της λαϊκότητα στα μεγάλα έργα του
Θεοδωράκη, που έγινε (τελικά) ο πιο αποτελεσματικός καταλύτης στο να φτάσουν
οι στίχοι του Σεφέρη, του Ελύτη, του Ρίτσου, του Λειβαδίτη, του Χριστοδούλου
στις πιο απόμερες γωνιές της Ελλάδας.

Θετικός, μετρημένος, άνθρωπος που ξέρει να κρατάει τις ισορροπίες
βάδισε (και βαδίζει) με αξιοπρέπεια στον δρόμο του σαν ένας πραγματικός «σερ»
– ελληνικού χαρακτήρα. Το βιβλίο, εκτός από τον ίδιο, φωτίζει και την εποχή
του: πρόσωπα του τραγουδιού και του κινηματογράφου, στέκια της εποχής, νέα
ταλέντα (που εξελίχθηκαν σε σταρ), όλα αυτά σε πρώτο ενικό μέσα από τα μάτια
του Γρηγόρη Μπιθικώτση. Σ’ αυτά όμως, έχει βάλει το μαγικό του χέρι και ο
Πάνος Γεραμάνης που επιμελήθηκε το βιβλίο αντλώντας από το πλούσιο αρχείο του.
Αποσπάσματα συνεντεύξεων, δημοσιεύματα εφημερίδων, σχόλια δικά του, δίνουν μια
πιο σφαιρική άποψη στον αναγνώστη.

Το πλούσιο φωτογραφικό υλικό, η πλήρης καταγραφή των τραγουδιών που έχει
ερμηνεύσει ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης (με ημερομηνία, στιχουργό και συνθέτη) και
το cd, με 12 κλασικά τραγούδια του, είναι τα επιπλέον ατού του βιβλίου.

«Τα μαρτύρια που τραβήξαμε δεν λέγονται»

Με τον αξέχαστο Μάνο Χατζιδάκι, το 1963, στο θέατρο «Παρκ». Στην ετοιμασία της «Μαγικής Πόλης», της σύμπραξης Χατζιδάκι – Θεοδωράκη (λίγο πριν από τη ρήξη…)

Μακρόνησος 1947. Η σκιά της τραγικής περιόδου της Κατοχής είναι ακόμη νωπή,
αλλά για τον νεαρό Γρηγόρη, που εκτοπίζεται μαζί με εκατοντάδες άλλους Έλληνες
στη Μακρόνησο, το μαρτύριο της εξορίας γίνεται πιο ανεκτό, επειδή δηλώνει ότι
είναι μουσικός.

Στη Μακρόνησο, άλλωστε, έγραψε τα πρώτα του τραγούδια. «Με τις πολλές ώρες που
περνούσα στις πρόβες δεν είχα καταλάβει ακόμα πού βρισκόμουν», λέει. «Σιγά
σιγά όμως άρχισα να μπαίνω στα πράγματα. Εκεί υπήρχαν άνθρωποι μορφωμένοι απ’
όλη την Ελλάδα. Δηλαδή, μας είχαν πάει όλους για αριστερούς. Τα μαρτύρια που
τραβήξαμε δεν λέγονται. Όλη μέρα κουβαλάγαμε πέτρες. Άλλοι χτίζανε, άλλοι
ζωγράφιζαν. Εκεί, για μένα, ήταν το μεγαλύτερο σχολείο της ζωής μου. Όλοι
διάβαζαν, αλλά εγώ είχα πάλι ευκαιρία, γιατί τα βράδια έπαιζα στη Λέσχη
(αξιωματικών) και τα μεσημέρια, μετά το φαγητό, ήμουν ελεύθερος. Διάβαζα πάρα
πολύ. Γι’ αυτό τραγούδησα και τους ποιητές μας τόσο ωραία με τη μουσική του
Μίκη Θεοδωράκη, ύστερα από χρόνια».

Να πώς περιγράφει την πρώτη του συνάντηση με τον Μίκη: «Στη Μακρόνησο, έκανα
κάποια μέρα πρόβα με την ορχήστρα μου στο τραγούδι του Μητσάκη “Το φανταράκι”
και κάπου ήθελα ένα ακόρντο. Τους είπα: “Εδώ, φα”. Και πετάγεται ένα παιδί που
ήταν ξαπλωμένο μ’ ένα βιβλίο στο χέρι και λέει: “Φα, πάει καλύτερα”. Και τον
ρωτώ: “Τι δουλειά κάνεις εσύ, ρε φίλε; Με τι ασχολείσαι;”. Και μου απαντά:
“Σπουδάζω μουσική”. Αυτό το παιδί ήταν ο Μίκης Θεοδωράκης… Ήταν η πρώτη μας
συνάντηση και επαφή στη Μακρόνησο. Πού να φανταζόμουν, εκείνη τη στιγμή, τι
ρόλο θα έπαιζε στη ζωή μου, στη μουσική της Ελλάδας, αλλά και στην παγκόσμια
μουσική σκηνή αυτό το παλικάρι, που το είδα μ’ ένα βιβλίο στα χέρια,
ξαπλωμένο, να διαβάζει».

Ράκος από το τρακ στο «Κεντρικόν»

1961, στο «Κεντρικόν». Μία ιστορική στιγμή. Στην πρώτη λαϊκή συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης με τον Στέλιο Καζαντζίδη και τη Μαρινέλλα

Μπαίνουμε στο 1961 και ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης είναι πλέον ένα όνομα
στον χώρο του λαϊκού τραγουδιού, ένας έμπειρος ερμηνευτής και ένας καλός
συνθέτης με κάμποσες επιτυχίες στην πλάτη του. Έχει δουλέψει σε γνωστά μαγαζιά
της νύχτας, έχει ηχογραφήσει δίσκους, έχει μετρήσει ώρες στα λαϊκά πάλκα της
εποχής. Όμως ο «Επιτάφιος» του Μίκη είναι ένα έργο ξεχωριστό, ένα έργο για το
οποίο «οι εφημερίδες έγραφαν ατέλειωτα κείμενα, το ραδιόφωνο δεν σταματούσε να
το διαφημίζει» και η πελατεία στο «Κέντρον ο Ζήρος» (όπου τραγουδούσε τότε ο
Μπιθικώτσης) ηυξάνετο και επληθύνετο από ανθρώπους που τους έβλεπε για πρώτη
φορά στο μαγαζί.

Άλλο μαγαζί όμως, άλλο συναυλία, όπου το κοινό αποτελείται από μέλη της
κυβέρνησης, από ανθρώπους της πολιτικής, διανοούμενους, καλλιτέχνες.

Όταν κάποια στιγμή ο Μίκης Θεοδωράκης τού πρότεινε να δώσουν μια συναυλία το
θέατρο «Κεντρικόν», στην Πλατεία Κολοκοτρώνη, μαζί με τον Μανώλη Χιώτη, τον
Καζαντζίδη, τη Μαρινέλλα και τη Μαίρη Λίντα, με μεγάλη ορχήστρα, αισθάνθηκε
για πρώτη φορά, ίσως, αδύναμος να αντεπεξέλθει.

«Αρχίζει η συναυλία. Παίζει ένα σόλο ο Χιώτης με την Κρατική Ορχήστρα
που διηύθυνε ο Θεοδωράκης. Έπαιξε τη “Μαργαρίτα Μαργαρώ”. Σόλο μπουζούκι με
την ορχήστρα ο Μανώλης Χιώτης. Όταν τελείωσε αυτό, έπεσε πολύ χειροκρότημα,
γιατί ο κόσμος ήταν πάρα πολύς (….). Εγώ ψάχνω να βρω τον Καζαντζίδη και τον
ανακαλύπτω να κάθεται κάτω από τη σκηνή. “Γιατί είσαι εδώ, Στέλιο; ” τον ρωτώ.
“Για να ακούω καλύτερα”, μου απαντάει. Του ξαναλέω: “Φάλτσο δεν έπαιξε λιγάκι
ο Χιώτης τη “Μαργαρίτα”; Ναι” μου λέει “δεν βαριέσαι… Χιώτης είναι αυτός”.
Τον είδα τον Στέλιο κάπως τρακαρισμένο και του λέω: “Τι έχεις; Τρακ;”. Μου
λέει: “Όxι. Γιατί, εσύ έχεις τρακ;”. Του λέω: “Ναι, ρε γαμώτο. Δεν θέλω να
τραγουδήσω” (….).

Και ύστερα η δική μου σειρά. Έπρεπε να βγω να τραγουδήσω, αλλά ένιωθα ράκος.
Είχα πάθει μεγάλο τρακ. Βγήκα έξω και άρχισαν να μου ρίχνουνε λουλούδια, που
τα είχαν κάτω από τα καθίσματα του θεάτρου. Τα λουλούδια, εκείνη τη στιγμή,
ήταν κάτι εντελώς καινούργιο για τα δεδομένα της λαϊκής μουσικής με τον Μίκη
Θοεδωράκη. Σκέφτηκα ότι έπρεπε να πω και το “Είμαι αητός χωρίς φτερά” του
Χατζιδάκι. Και άρχισαν πάλι να μου πετούν λουλούδια. Με πλημμύρισαν μέχρι τον
λαιμό. Γέμισαν όλη τη σκηνή και την ορχήστρα με λουλούδια. Είχα μεγάλη χαρά
εκείνη την ώρα. Μέχρι να μαζέψουν τα λουλούδια, εγώ ετοιμαζόμουν να ξεκινήσω.
Κι άρχισα να τραγουδάω. Ο Μίκης σηκώνει τα χέρια ψηλά κι εγώ έβγαλα τα πρώτα
λόγια απ’ το “Ροδόσταμο”.

Η ορχήστρα παίζει. Έχει δώσει σήμα ο Μίκης κουνώντας τα χέρια του:
πουμ, παμ, πουμ, παμ. Εγώ δεν μπαίνω στο τραγούδι. Κάποια φορά μπαίνω και λέω:
“Στον α…”. Σταμάτησα. Έχασα τα λόγια μου και λέω: “Με συγχωρείτε, έχω τρακ,
δεν μπορώ να συνεχίσω”. Χειροκροτήματα, κακό. Ιδρωμένος γύρισα πίσω στο
καμαρίνι. Ωστόσο το πρόγραμμα συνεχίστηκε, αφού ο Μίκης είπε ο ίδιος τα
τραγούδια που επρόκειτο να τραγουδήσω εγώ».

Το φανάρι που έκανε τη Μοσχολιού… τραγουδίστρια

Τραγούδησε όλους τους μεγάλους συνθέτες της εποχής του, έγραψε ο ίδιος
τραγούδια που έγιναν επιτυχίες, ένιωσε τη χαρά της ανακάλυψης νέων, πολλά
υποσχόμενων φωνών. Μία απ’ αυτές η Βίκυ Μοσχολιού.

«Ξέρετε, αν με είχε πιάσει ένα φανάρι εκείνο το απόγευμα, μπορεί η Βίκυ
Μοσχολιού να μην είχε γίνει τραγουδίστρια», λέει.

«Πέρασα ένα κόκκινο φανάρι, έφτασα στην “Τριάνα”, πάρκαρα και βλέπω να
φεύγουν μια κοπελίτσα με μια κυρία. Η μικρή με γνώρισε. “Κύριε Μπιθικώτση,
είμαι η Βίκυ Μοσχολιού, που σας είπε η ξαδέλφη μου η Έφη. Με άκουσε ο Κώστας
Παπαδόπουλος και μου είπε ότι δεν κάνω”. “Για έλα μέσα”, της λέω, “να σ’
ακούσω κι εγώ”. Μπήκαμε λοιπόν στο μαγαζί και κάθησαν στις καρέκλες μαζί με τη
μητέρα της. Μόλις πλησιάζω προς το πάλκο, ο Κώστας Παπαδόπουλος μου είπε: “Η
μικρή φαλτσάρει…”. “Ας την ακούσω κι εγώ”, λέω. Είπε τότε δύο τραγούδια –
δεν θυμάμαι ποια – και κατάλαβα πως η φωνή της ξεχώριζε απ’ όλες τις
τραγουδίστριες που υπήρχαν τότε».

INFO

Γρηγόρης Μπιθικώτσης, «Εγώ, ο Σερ…». Επιμέλεια: Πάνος Γεραμάνης. Εκδόσεις
Κοχλίας, Σελ. 368, Τιμή: 19,70 ευρώ.