Δημοτική, καθαρεύουσα και μπουρμπουλήθρες

Πίνακας του Τέρι Άτκινσον, από την αναδρομική έκθεσή του στην Ελληνοαμερικανική Ένωση. Έντονες αντιθέσεις θεμάτων και φωτοσκιάσεων σε μια δαιδαλώδη καλλιτεχνική διαδικασία, με στόχο να υποβαθμιστεί η ζωγραφικότητα και να αναδειχθούν οι έννοιες και η κοινωνική κριτική

Όταν σ’ ένα χωριό κάποιος αντιληφθεί μια πυρκαγιά, δεν ειδοποιεί τους γείτονες
μιλώντας χαμηλόφωνα, ούτε με παράξενες λέξεις. Αν λοιπόν ένας ζωγράφος θέλει
να μας αφυπνίσει για τα στραβά του κόσμου και δεν θέλει να κατηγορηθεί για
«εκμετάλλευση λαϊκού θέματος», ας μιλήσει φωναχτά και πάντως εύληπτα, αλλιώς
θα μπορούμε να τον κατηγορήσουμε για αναντιστοιχίες εκφραστικών προθέσεων και
αποτελεσμάτων. «Σαν καρφιά να καρφώνονται οι λέξεις, να μην τις παίρνει ο
άνεμος» που θα ‘λεγε ποιητικά ο Μ. Αναγνωστάκης.

Είναι πολλές οι εκθέσεις με πολιτικό – κοινωνικό περιεχόμενο, όπου το μπέρδεμα
του καλλιτέχνη μεταδίδεται ατόφιο στον θεατή. Εκτός από τους γνωστούς
θεωρητικούς προβληματισμούς του Μπ. Μπρεχτ περί «κριτικής της καλλιτεχνικής
μίμησης», πολλοί είναι οι ζωγράφοι που εκθέτουν παραδοξολογίες για «ανανέωση
της εικαστικής γλώσσας», με ταυτόχρονη «κριτική του κοινωνικού συστήματος»,
της παγκοσμιοποίησης, και ό,τι άλλο φέρνει η επικαιρότητα.

Πριν από 30 χρόνια βλέπαμε αλληγορίες της φυλακής (Βλ. Κανιάρης, Δ.
Κοκκινίδης, Δ. Περδικίδης, κ.ά.), αλλά τότε το «μήνυμα» ήταν σαφέστατο,
ζούσαμε στη δικτατορία και στη λογοκρισία. Αναλόγως και με τα εθνικά ή
αντιστασιακά χαρακτικά του 1940.

Προ ετών είδαμε έκθεση του Γ. Ψυχοπαίδη για τις «παράπλευρες ζημιές» στο
Κόσοβο, αλλά δεν πεισθήκαμε ότι ήταν φωνή διαμαρτυρίας και όχι περίτεχνα
σχόλια σε παρέα ιστορικών αναλυτών.

Όταν ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί εικαστική γλώσσα παράξενη, σαν να δίνει
εξετάσεις σε επιτροπές ειδικών, η όποια κριτική διάσταση που επιχειρεί είναι
σαν τρικυμία νερού περιορισμένη σ’ ένα ποτήρι. Όταν, αντιστρόφως, θέλει να
ασκήσει άμεση κριτική στα δημόσια πράγματα, συχνά η τέχνη του μοιάζει με
ευανάγνωστο δημοσιογραφικό κείμενο, κερδίζοντας μεταδοτικότητα, αλλά
περιορίζοντας το βεληνεκές στον χρόνο και στην ποιότητα των δεκτών. Υπάρχει
βέβαια και τρίτη εκδοχή, αλλά στις μέρες μας την τολμούν ελάχιστοι. Είναι ο
καλλιτέχνης που εξομολογείται – όχι συνειδησιακά και διανοητικά, αλλά με
ταπείνωση και αυτοκριτική – απευθείας στο κοινό, ζητώντας τη συμμετοχή του.

Τι απ’ όλα τα παραπάνω ισχύει άραγε στην ατομική έκθεση («Νέες Μορφές») του
Ελληνοκύπριου Νίκου Χαραλαμπίδη και στην αναδρομική (Ελληνοαμερικανική Ένωση)
του κορυφαίου Βρετανού Terry Atkinson;

«King Kong left for Hong Kong» ονομάζει το εικαστικό περιβάλλον του ο πρώτος,
με video, μουσική, κατασκευές και ζωγραφικά έργα, μέσα από το οποία σχολιάζει
το σύγχρονο αρχιτεκτονικό περιβάλλον, την τηλεοπτική ψευτιά, την τρομοκρατία,
τη προσφυγιά κ.ά. Με πανό από ύφασμα, προβολές εδώ κι εκεί, και εκθεσιακή
ατμόσφαιρα σαν καταυλισμός Καραγκιόζη, επιχειρεί να ανατρέψει τη συνήθεια να
βλέπουμε άκριτα, και ακολούθως, ν’ ανησυχήσουμε για τα προβλήματα του κόσμου.
Ανάλογη θεματογραφία είχε και στην προηγούμενη έκθεσή του, ενώ πριν από 15
χρόνια, στο ξεκίνημά του, εισηγήθηκε έντονα ελληνοκεντρικά σύμβολα – σημαίες,
στρατιωτικές στολές, ιερατικά ρούχα, κ.ά. – σε αντιστικτική διάταξη.

Τα (μικρά αλλά χαρακτηριστικά) έργα του Άτκινσον παρουσιάζουν αφαιρετικά
επεισόδια, λέξεις γραμμένες δίπλα σε σχήματα, υπερφωτισμένες φωτογραφικές
εικόνες με δραματικό περιεχόμενο, ζωγραφισμένες με το χέρι. Λαμπρός διανοητής
της εικαστικής εικόνας, αναμφίβολα, με κριτική στάση τόσο απέναντι στη
λεγόμενη εξέλιξη της εκφραστικής γλώσσας όσο και απέναντι στη ζωή και τα
προβλήματά της, ένας ρεαλισμός που ψάχνει πώς να καταθέσει την αγωνία του
καλλιτέχνη για τον επαγγελματικό και καθοδηγητικό ρόλο του.

Προσωπικά τούς πιστεύω και τους δύο, είναι αυτόφωτοι, ψάχνονται κι
εκτίθενται εξομολογητικά, ζητώντας επικοινωνία και όχι για να κερδίσουν
εντυπώσεις στο βλέμμα των ειδικών. Αγωνιούν και ειδοποιούν για συλλογικό
κίνδυνο. Όμως αν κάποιος λησμονήσει προς στιγμήν όσα γνωρίζει, διαπιστώνει ότι
οι εικαστικές λέξεις τους βγαίνουν συχνά σαν μπουρμπουλήθρες μωρού, είναι πολύ
αυτιστικές, εξαντλούνται στο να εξετάζουν αν δουλεύει το κανάλι, όπως όταν
φυσάμε στο μικρόφωνο – έχουν αυτό που ο σημειολόγος Ρ. Γιάκομπσον ονομάζει
«αυτοαναφορική επικοινωνία».

Όταν οι καλλιτέχνες έχουν προβληματισμό που απευθύνεται στη συλλογική μας
συνείδηση, πρέπει να μιλάνε γλώσσα συμφωνημένη, μεταδοτική, τη «δημοτική»,
έστω και σε μεταμοντέρνα «εισαγωγικά». Αρκετά από τα έργα των δύο εκθέσεων το
έκαναν. Όμως ως σύνολα ήταν σαν «καθαρεύουσα» για ειδικούς αποκωδικοποιητές,
κι όχι για «συγχωριανούς» του σύγχρονου κόσμου.

INFO

Χαραλαμπίδης Νίκος, «King Kong left for Hong Kong», «Νέες Μορφές»,
Βαλαωρίτου 9, τηλ. 210.3616.165, μέχρι 30 Νοεμβρίου

Atkinson Terry, Αναδρομική έκθεση, Ελληνοαμερικανική Ένωση, Μασσαλίας
22, τηλ. 210.3680.000, μέχρι 14 Δεκεμβρίου