Με τη λάμψη της ιστορίας

Ένα ασημένιο δισκοπότηρο του 1760 που περικλείει το σύμπαν: τον ναό-γη, τα σύμβολα των Ευαγγελιστών, τη σφαίρα του κόσμου. Από τα κειμήλια των Αρμενίων της Κιλικίας που σώθηκαν με τα καραβάνια των προσφύγων

Σήμα κατατεθέν της αρμενικής τέχνης είναι τα χειρόγραφα με τις περίτεχνες
διακοσμήσεις, τους τόπους συνάντησης πλείστων τεχνών και ιδεών. Το απαστράπτον
χρυσό βάθος ανακαλεί τον πλούτο της Εκκλησίας και την αίγλη των αρχόντων. Τα
θέματα των κειμένων με τα καλοσχηματισμένα γράμματα, την ιδεολογία της
Εκκλησίας.

Οι μικρογραφικές παραστάσεις, τα κοσμήματα, τα αρχιγράμματα όμως, είναι ο
πραγματικός καθρέφτης της ψυχής της Αρμενίας. Πληθωρικό, συναισθηματικά
φορτισμένο ύφος, ένα πνεύμα ανοιχτό, έτοιμο να πάρει και να δώσει. Να
παραλάβει τα βυζαντινά, τα σταυροφορικά, τα περσικά πρότυπα, να τα
επεξεργασθεί δημιουργικά, προσθέτοντας φωτεινά χρώματα και να τα κλείσει σ’
ένα πολύτιμο βιβλίο, ένα έργο τέχνης, που εύκολα μεταφέρεται αλλού. Δεν είναι
τυχαίο ότι ο τελευταίος σπουδαίος μικρογράφος της Κιλικίας – στη σημερινή
Τουρκία, όπου ήκμασε μεταξύ 12ου και 14ου αιώνα η Μικρή Αρμενία – ο Σαργκίς
Πιτζάκ λεγόταν «Η Μέλισσα». Ήταν εκείνος που μπορούσε να ζωγραφίσει μια
μέλισσα τόσο πιστά, που να πιστεύεις ότι είναι αληθινή…

Ό,τι αντιπροσωπεύει για τους Ορθοδόξους η Αγία Σοφία, για τους Ποντίους η
Παναγία Σουμελά, εκφράζεται για τους Αρμενίους από τη Μονή της Αγίας Σοφίας
στο Σις, την πόλη που υπήρξε επί επτά αιώνες έδρα του ανώτατου ιεράρχη της
Κιλικίας. Εδώ έφθασαν οι Αρμένιοι κατά τον 10ο αιώνα, από τη Μεγάλη Αρμενία,
προσκαλεσμένοι από τους Βυζαντινούς, να ζήσουν και να υπερασπίσουν την εύφορη
πεδιάδα βόρεια του Ταύρου, μέχρι ανατολικότερα, τον Ευφράτη. Η ιστορία του
μικρού βασιλείου της Κιλικίας υπήρξε συνεχώς ταραχώδης. Αυτό όμως δεν εμπόδισε
την τεράστια άνθηση του εμπορίου διακίνησης μεταξύ Χαλέπας και
Κωνσταντινούπολης ούτε την άνθηση του μοναχισμού. Τα μοναστήρια ήταν αληθινά
κέντρα ανώτερης παιδείας, εργαστήρια παραγωγής υπέροχων χειρογράφων σε μια
περιοχή φεουδαρχικά οργανωμένη και σε γειτνίαση με τους Σταυροφόρους.

Πλούσιος σε καμπύλες και χρώματα, ο ασημένιος και επίχρυσος σταυρός, είναι στην πραγματικότητα μια λειψανοθήκη του 18ου αιώνα

Η Αγία Σοφία της πρωτεύουσας του βασιλείου Σις, προστατευμένη από ένα ψηλό
κάστρο, επέζησε ώς τις αρχές του 20ού αιώνα, έως και τη σφαγή των Αρμενίων από
τους Τούρκους το 1915, ως θρησκευτική έδρα του καθολικού – υπό τη βυζαντινή
έννοια – Πατριάρχη. Μόνο τότε μεταφέρθηκε μαζί με τα πολύτιμα κειμήλιά της στη
Χαλέπα και σήμερα στη Βηρυτό, στο μοναστήρι της Αντελιάς. Παρά την κατάρρευση
του βασιλείου της Κιλικίας το 1375 και τη σκληρή απομόνωση την οποία έζησαν
όσοι Αρμένιοι μεταφέρθηκαν στη Συρία, τα καλλιτεχνικά πρότυπα που είχαν
δημιουργηθεί σε όλες τις τέχνες, συνέχισαν να ακτινοβολούν και να
αναπαράγονται δημιουργικά στους επόμενους αιώνες, με έδρα πλέον τη Μεγάλη
Αρμενία. Αν ο 12ος, ο 13ος και ο 14ος αιώνας, είναι οι αιώνες του χρυσού και
του χειρογράφου, ο 17ος και ο 18ος είναι η ασημένια εποχή των περίτεχνων
λειτουργικών σκευών. Περίοπτη θέση, ανάμεσά τους, κατέχουν τα ιερά λείψανα των
Αρμενίων Αγίων και οι λειψανοθήκες που τα περικλείουν. Η έκθεση οργανώνεται με
χορηγία του υπουργείου Πολιτισμού και του Ιδρύματος Ι. Φ. Κωστόπουλου, την
υποστήριξη της Alpha Ασφαλιστικής, τη συμπαράσταση της Μητρόπολης τών εν
Ελλάδι Ορθοδόξων Αρμενίων και με πρωτοβουλία της οικογένειας Καραμπέτ Καλφαγιάν.

INFO

«Κειμήλια των Αρμενίων της Κιλικίας. Από το Μουσείο του Καθολικάτου στην
Αντελιάς του Λιβάνου». Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1, τηλ.: 010-3671.000), από
30/10 έως 9/12