Μεγάλη Έκρηξη από… ελληνικά χέρια

Ο πρώτος ανιχνευτικός θάλαμος που έφθασε στο CERN, στις 16 Αυγούστου του 1999 και η ελληνική ομάδα που τον κατασκεύασε. Από αριστερά, οι κύριοι Ε. Γαζής, Β. Πολυχρονάκος, Γ. Σταυρόπουλος, Ε. Φλωράτος και οι κυρίες Ε. Δημοβασίλη και Ρ. Αβραμίδου. Μέχρι στιγμής έχουν φτιάξει 56 τέτοιους θαλάμους – τους μισούς απ’ όσους οφείλουν να παραδώσουν, έως το 2007

Η παρέα των Ελλήνων έχει πια σταθερό ραντεβού, κάθε καλοκαίρι, με χιλιάδες
επιστήμονες από όλο τον κόσμο, στο CERN της Γενεύης. Φυσικοί από το
Πανεπιστήμιο Αθηνών, το Μετσόβιο Πολυτεχνείο και το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
ταξιδεύουν στο κορυφαίο ερευνητικό κέντρο που βρίσκεται στα σύνορα μεταξύ
Γαλλίας και Ελβετίας, για να συναντηθούν με συναδέλφους από ερευνητικά
ιδρύματα της Ολλανδίας, της Ιταλίας, της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Κίνας,
της Ρωσίας, των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ιαπωνίας, του Ισραήλ…

«Η εμπειρία είναι μοναδική», λέει ο κ. Ευάγγελος Γαζής, αναπληρωτής καθηγητής
στη Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών του ΕΜΠ, ο οποίος
πέρασε τις… διακοπές του εργαζόμενος σ’ ένα απαιτητικό περιβάλλον και σε
συνθήκες πίεσης. «Η δουλειά είναι εντατική και οι χρονικές προθεσμίες
αυστηρές, όμως οι ημέρες στο CERN είναι επένδυση για όλους μας. Η συνεργασία
με ανθρώπους από ολόκληρο τον κόσμο δεν διευρύνει απλά την επιστημονική γνώση,
σφυρηλατεί και τον επαγγελματισμό ενός ερευνητή. Για παράδειγμα, εκεί όλα τα
έργα έχουν συγκεκριμένες προδιαγραφές ελέγχου ποιότητας και αυστηρό
χρονοδιάγραμμα. Αν δεν προσέξεις κάποια λεπτομέρεια ή αν αργήσεις, όλο το
πρόγραμμα καταστρέφεται. Έτσι, μαθαίνεις πως δεν μπορείς ν’ αφήσεις τίποτα γι’
αργότερα».

Η παραμονή στην Ελβετία δεν είναι μόνο δουλειά. Υπάρχουν στιγμές χαλαρές, όπως
όταν γιορτάζουν “μικρές νίκες» όπως, για παράδειγμα, την επιτυχή ολοκλήρωσης
μιας φάσης πειραμάτων ελέγχου των πολύπλοκων μηχανημάτων. «Εκεί, στο CERN,
γύρω από μια μικρή ψησταριά, οργανώσαμε ένα μπάρμπεκιου. Αγοράσαμε λουκάνικα,
κρασιά, τυριά και μέσα σε λίγα λεπτά στήθηκε ένα κεφάτο πάρτι», θυμούνται με
χαμόγελο οι Έλληνες ερευνητές. Από το ΕΜΠ έως το CERN ταξίδεψαν φέτος, εκτός
από τον κ. Γαζή, ο αναπληρωτής καθηγητής Θοδωρής Αλεξόπουλος, ο επίκουρος
καθηγητής Γιώργος Τσιπολίτης, οι λέκτορες Κατερίνα Τζαμαριουδάκη και Σταύρος
Μαλτέζος, η διδάκτωρ Ραχήλ Αβραμίδου και η υποψήφια διδάκτωρ Παναγιώτα Σάββα.
Κοντά τους ήταν και ο επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου
Αθηνών Παύλος Ιωάννου και ο δρ Βενέτης Πολυχρονάκος, ερευνητής στο Brookhaven
των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η «παρέα» έχει πια γίνει διεθνής. «Είμαστε συνολικά 2.000 επιστήμονες
από 170 ερευνητικά ιδρύματα και Πανεπιστήμια, διασκορπισμένα σε 40 χώρες»,
αναφέρει ο κ. Μαλτέζος. «Με περίπου 200-300 από αυτούς, με τους οποίους
βρισκόμαστε σε συνέδρια, συναντήσεις εργασίας κ.λπ., κάνουμε πια στενή παρέα».
Όλοι τους εργάζονται πάνω στο ίδιο πρόγραμμα: την κατασκευή του ανιχνευτή
ATLAS, ο οποίος από τη στιγμή που θα τεθεί σε λειτουργία (το 2007) θα
παρατηρεί και θα καταγράφει συγκρούσεις μεταξύ πρωτονίων, σε εξαιρετικά υψηλές
ενέργειες (14 TeV – τερα-ηλεκτρονιοβόλτ).

Ειδικότερα, η ελληνική ομάδα είναι υπεύθυνη για την κατασκευή και εγκατάσταση
του εσωτερικού μέρους σε ένα υποσύστημα αυτού του ανιχνευτή. Ονομάζεται
«φασματόμετρο μιονίων», ανιχνεύει και μετράει τα μιόνια, τα οποία είναι
σωματίδια που μοιάζουν με τα ηλεκτρόνια, αλλά έχουν μάζα κατά 207 φορές
μεγαλύτερη και μεταφέρουν σημαντικές πληροφορίες από τις αλληλεπιδράσεις των
σωματιδίων που γίνονται κατά τις συγκρούσεις των πρωτονίων. Όπως εξηγούν οι
Έλληνες επιστήμονες, «φέτος, δοκιμάσαμε τη λειτουργικότητα και ελέγξαμε τα
τεχνικά χαρακτηριστικά των ανιχνευτικών συστημάτων που είχαμε ήδη κατασκευάσει
από κοινού. Γι’ αυτές τις δοκιμές, οι ερευνητές είχαμε χωριστεί σε βάρδιες, οι
οποίες κάλυπταν και τις 24 ώρες της ημέρας». Όχι, δεν σταματάει το πείραμα
ούτε λεπτό. «Ο χρόνος, το κάθε δευτερόλεπτο, κοστίζει πανάκριβα. Κι αν
διακοπεί, θα χρειαστεί μία εβδομάδα μέχρι να ξαναρχίσει. Βέβαια έχουν ορισθεί
εκ των προτέρων παύσεις μιας ημέρας κάθε δεκαπενθήμερο, για να συντηρηθούν τα
μηχανήματα».

Περίπου δύο δισεκατομμύρια δραχμές τον χρόνο πληρώνει η ελληνική Γενική
Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας ως συνδρομή στο CERN. Η χώρα μας είναι ένα
από τα 19 κράτη-μέλη του ερευνητικού ινστιτούτου, και μάλιστα από τα πρώτα
χρόνια της σύστασής του. Το παράπονο των Ελλήνων ερευνητών όμως είναι ότι δεν
μπορούν να αξιοποιήσουν στο μέγιστο αυτή τη συνεργασία, καθώς «δεν καλύπτονται
τα έξοδα για τις μετακινήσεις. Πληρώνουμε για τα ταξίδια είτε μέσω άλλων
Πανεπιστημίων του εξωτερικού είτε με μικρές υποτροφίες που δίνει το CERN είτε
με τα λίγα χρήματα που μπορούν να προσφέρουν τα εδώ Πανεπιστήμια».

Στο πρώτο δευτερόλεπτο της Δημιουργίας

Ο ανιχνευτής ATLAS, στην κατασκευή του οποίου συμμετέχουν οι Έλληνες
επιστήμονες, αποτελεί ένα τμήμα του Μεγάλου Επιταχυντή Αδρονίων (Large Hadron
Collider), ο οποίος μοιάζει με μεγάλο υπόγειο τούνελ, βρίσκεται σε βάθος 100
μέτρων κάτω από τη Γη και έχει περίμετρο 27 χιλιομέτρων. Μέσα σ’ αυτόν τον
επιταχυντή θα γίνει το μεγάλο πείραμα: η αναπαράσταση των πρώτων… κλασμάτων
του πρώτου δευτερολέπτου της δημιουργίας του σύμπαντος.

Ζητούμενο για τους χιλιάδες επιστήμονες από ολόκληρο τον κόσμο, οι οποίοι
συμμετέχουν στο πείραμα του CERN, είναι να… ταξιδέψουν πίσω στον χρόνο και
να γνωρίσουν το νεογέννητο, τότε, σύμπαν. Θέλουν να γνωρίσουν τις «εξωτικές»
μορφές ύλης, που πιθανότατα υπήρξαν κατά τα πρώτα λεπτά της Μεγάλης Έκρηξης
(Big Bang) και μετά εξαφανίστηκαν. Όπως εξηγεί ο κ. Ευάγγελος Γαζής:
«Περιμένουμε απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της Φυσικής, περιμένουμε επίσης
πως η τεχνολογική εξέλιξη θα μας βοηθήσει να γνωρίσουμε σε βάθος τον κόσμο των
στοιχειωδών σωματιδίων και τις συνθήκες που επικρατούσαν εκείνα τα πρώτα λεπτά
που γεννήθηκε το σύμπαν».

INFO

http: //www.cern.ch

http: //www.atlasinfo.cern.ch

http: //www.physics.ntua.gr/essfye/ΡΟΡ