Έλληνες που επιμένουν… φανταστικά

Θα μπορούσε να είναι ένα αεροπλάνο που κατευθύνεται στον Πύργο του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου. Είναι όμως ο «Άρχοντας των Δαχτυλιδιών» που επανήλθε στην επικαιρότητα πολλά χρόνια μετά την πρώτη δημοσίευσή του

Η φαντασία δεν είναι στην εξουσία. Είναι όμως στην επικαιρότητα. Ο «Άρχοντας
των Δαχτυλιδιών» και η (πρόσφατη) μεγάλη επιστροφή του Τόλκιν, λόγω της
ομώνυμης ταινίας, έφερε στην επιφάνεια τον χώρο του φανταστικού. Ένα
λογοτεχνικό είδος καταδικασμένο για χρόνια στην καχυποψία, με την ετικέτα της
παραφιλολογίας στο μέτωπο. Και ένα είδος γραφής που, παρ’ όλη την επιτυχία της
ταινίας, μετά την 11η Σεπτεμβρίου κοιτάζει με δέος την πραγματικότητα που
«ξεπερνάει κάθε φαντασία».

Μεσαιωνικά μοναστήρια, μυθικά παλάτια, στοιχειωμένοι πύργοι, ιδανικές
πολιτείες, ονειροχώρες χωρίς σύνορα, κάτοικοι άλλων κόσμων, τεχνητά νοήμονα
πλάσματα, Ύψιστοι δημιουργοί των Άστρων, νησιά που αναδύονται από τη θάλασσα.
Εικόνες ψεύτικες, που άλλους γοητεύουν και άλλους απωθούν, αποτελούν το
απόσταγμα της συλλογικής φαντασίας, της θέλησης του ανθρώπου να ξεφύγει βίαια
από τους κανόνες που επιβάλλει η φθαρτή του φύση.

Δεν πρόκειται για κάτι καινούργιο. «Η ελληνική μυθολογία και μόνο το
αποδείχνει καθαρά», έγραφε άλλοτε ο θεωρητικός της ελληνικής φανταστικής
λογοτεχνίας, Μάκης Πανώριος. «Καλύπτει σχεδόν όλη τη θεματική του φανταστικού,
αρχίζοντας από τη δημιουργία του ανθρώπου, περνώντας στον υπεράνθρωπο, στα
τέρατα, τη μαγεία, τους νεκροζώντανους, τα φαντάσματα και φθάνοντας έως το
ταξίδι στο Διάστημα και στη δημιουργία φανταστικών τόπων». Ποιος να τον
διαψεύσει; Η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» βρίθουν περιγραφών φανταστικών, με
καταβάσεις στον Άδη, με ανδρόμορφα πλάσματα που κατασκεύαζε ο Ήφαιστος, με
γίγαντες και τιτάνες, με θεούς και δαίμονες.

Στην τραγωδία συναντάμε επίσης μάγισσες, δράκοντες και υπερανθρώπους,
στον Αριστοφάνη σάτυρους, σιληνούς και ξωτικά. Ο Πλάτωνας περιγράφει την
Ατλαντίδα και κατασκευάζει τη δική του, ουτοπική, Πολιτεία. Και ο Ηρόδοτος
δίνει ζωή στον μανδραγόρα και σώμα λιονταριού στο μυθικό πτηνό γρύπα.

«Ένα ανεπανάληπτο δείγμα λογοτεχνίας του φανταστικού είναι το μυθιστόρημα του
Μεγαλέξανδρου», λέει στα «ΝΕΑ» ο Μάκης Πανώριος. Πρόκειται για μυθιστόρημα με
την υπογραφή του Καλλισθένη, του ανθρώπου που ακολουθούσε τον Αλέξανδρο στις
εκστρατείες του και κατέγραφε τα γεγονότα, αλλά εντέλει εκτελέστηκε. Επειδή,
όμως, το κείμενο είναι γραμμένο τον 4ο αιώνα μ.Χ., είναι αδύνατον να έχει
γραφτεί από τον Καλλισθένη, γι’ αυτό και είναι γνωστό ως μυθιστόρημα του
Ψευδοκαλλισθένη. Τον Μέγα Αλέξανδρο τον κυνηγούν τέρατα, γίγαντες, ακόμη και
ένα τεράστιο ψάρι που βγαίνει στη στεριά. Ψάχνει το αθάνατο νερό και φθάνει
στην «άκρη της Γης».

Αλλά και το έπος του Διγενή Ακρίτα, επισημαίνει ο Μάκης Πανώριος, είναι
γεμάτο από φανταστικές ιστορίες και πρόσωπα: την αμαζόνα Μαξιμώ, τα θεριά, το
κονταροχτύπημα στα Μαρμαρένια Αλώνια. Ενώ και τα μυθιστορήματα των Κομνηνών,
του 11ου και 12ου αιώνα, έχουν κάστρα, μαγικά δαχτυλίδια και όλα τα στοιχεία
του είδους.

Από τον Παπαδιαμάντη στον Καρυωτάκη

Από τις υπογραφές – εκπλήξεις στο ελληνικό φανταστικό διήγημα και εκείνη του «κοσμοκαλόγερου» Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη

Η νεώτερη ελληνική λογοτεχνία δεν αντλεί στοιχεία από την αρχαία μυθολογία.
«Είναι αξιοπρόσεκτο το γεγονός ότι σήμερα που δεν υπάρχουν πια οι
προκαταλήψεις του παρελθόντος, είναι μετρημένοι στα δάχτυλα οι Έλληνες
λογοτέχνες που ασχολούνται συστηματικά με το φανταστικό», λέει ο Μάκης
Πανώριος. Κάτι όμως που δεν σημαίνει ότι ένας μεγάλος αριθμός Ελλήνων
λογοτεχνών δεν έκλεισε πονηρά το μάτι στη φανταστική λογοτεχνία.

Ο Μάκης Πανώριος ανέδειξε, στην περίφημη τετράτομη ανθολογία του (Εκδόσεις
Αίολος) κείμενα λογοτεχνίας του φανταστικού με απροσδόκητες υπογραφές. Από τον
Δημοσθένη Βουτυρά μέχρι τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη και από τον Κώστα Καρυωτάκη
μέχρι τον Ανδρέα Εμπειρίκο, από τον Αχιλλέα Παράσχο (με τον «Γιο του
βρυκόλακα») μέχρι τον Ανδρέα Λασκαράτο («Ταξίδι στον πλανήτη Δία») και από τον
Φρέντυ Γερμανό μέχρι τον Πέτρο Αμπατζόγλου.

Πάντως, ο κύκλος των λογοτεχνών που ασχολούνται συστηματικά με το
φανταστικό, είναι στενός. Ο Τάσος Ρούσσος είναι χαρακτηριστικός εκπρόσωπος της
λογοτεχνίας αυτής. Έχει γράψει 15 βιβλία, από τα οποία τα 13 κυκλοφορούν από
τον «Καστανιώτη». Επίσης, η Ράνια Κατσαρέα, με δύο βιβλία στο «Οξύ», έχει
κάνει αισθητή την παρουσία της. Ο Δημήτρης Βανέλλης εξέδωσε στον «Δίαυλο» τρία
βιβλία. Η Θεοφανώ Καλογιάννη έγραψε τον «Θάνατο του Ιππότη Τσελάνο» («Εστία»):
την ώρα που ο ήρωας αφήνει την τελευταία του πνοή, του δίδεται η ευκαιρία να
ξαναζήσει, αλλά με τον όρο να ζήσει ανάποδα, από τα γεράματα προς την παιδική
ηλικία.

Επίσης, ο Κυριάκος Αθανασιάδης έχει ασχοληθεί με το φανταστικό και μάλιστα από
τη σκοπιά του προβλήματος του συγγραφέα που πρέπει να γεμίσει άδειες σελίδες
(«Σύγχρονοι Ορίζοντες», «Νέα Σύνορα»). Ενώ γνωστή είναι και η δεκαλογία με τον
τίτλο «Αναρχία» του Διαμάντη Φλωράκη («Κάκτος»), συγγραφέα που διερευνά το
θείο μέσα από τον μύθο. Τέλος, ο Κωνσταντίνος Ρωμοσιός – που παλαιότερα είχε
κερδίσει λογοτεχνικό βραβείο της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ» – έχει γράψει οκτώ
βιβλία, από τα οποία τα τελευταία πέντε κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Λιβάνη.

Από τους πολύ νέους συγγραφείς, ο Δημοσθένης Παπαμάρκου εκτιμήθηκε για τον
«Τέταρτο ιππότη» του («Κέδρος»), ενώ ο Σταμάτης Μαμούτος εξέδωσε στον «Πλοηγό»
τη «Μάχη της πεδιάδας του φεγγαριού» με πρωταγωνιστή τον ήρωά του Σάγκοθ.

Ο Μάκης Πανώριος έχει συνεργαστεί για το μεγαλύτερο μέρος του έργου του
– λογοτεχνικό και θεωρητικό – με τον «Αίολο», έχει εκδώσει όμως και στη
«Δωδώνη», περιστασιακά δε στον «Καστανιώτη» και τον «Ζουμπουλάκη». Ανάμεσα στα
σημαντικότερα θεωρητικά έργα του είναι η τετράτομη ανθολογία με τίτλο «Το
ελληνικό φανταστικό διήγημα» («Αίολος») και η «Ανθολογία Επιστημονικής
Φαντασίας» («Αίολος» 2001).

Σύγκρουση ορθολογικού με ανορθολογικό

Ο Τζ. Ρ. Τόλκιν

Η διεθνής βιβλιογραφία είναι φυσικά χαώδης. Και δεν μιλάμε καν για τα βιβλία
επιστημονικής φαντασίας, που είναι μια νεώτερη εκδοχή της λογοτεχνίας του
φανταστικού, βασισμένη στην πρόοδο της τεχνολογίας. Αναφερόμαστε στο κλασικό
σχήμα της σύγκρουσης του ορθολογικού με το ανορθολογικό, που εισβάλλει στην
ιστορία και την ανατρέπει. Ένας από τους κύριους θεμελιωτές της, πρόδρομος
μεγάλων μαστόρων του είδους, είναι ο λόρδος Ντάνσανι (1878-1957). Στη γραφή
του «πάτησαν» συγγραφείς όπως οι Χ.Φ. Λάβκραφτ, Φριτς Λάιμπερ, Ρέι Μπράντμπερι
και βέβαια ο Τζ. Ρ. Τόλκιν (1892-1973). Ο συγγραφέας του «Άρχοντα των
Δαχτυλιδιών» υπήρξε εξαιρετικός φιλόλογος, καθηγητής της αγγλοσαξωνικής
γλώσσας στην Οξφόρδη. Ήδη από μικρός έφτιαξε μια δική του γλώσσα, έπειτα από
μελέτη της φινλανδικής και της παλιάς ουαλικής. Και τα σπουδαία του έργα τα
έγραψε αφού πήρε σύνταξη, το 1954.

Ο «Άρχοντας των Δαχτυλιδιών» (τρεις τόμοι) κυκλοφορεί από τον «Κέδρο», ενώ από
τον «Αίολο» κυκλοφορούν το «Σιλμαρίλλιον», οι «Ατελείωτες ιστορίες», το
«Ροβεράντομ», καθώς και το δοκίμιο «Ιστορίες για Νεράιδες».

Από τις ίδιες εκδόσεις κυκλοφορούν, μεταξύ άλλων, βιβλία του λόρδου Ντάνσανι,
του Ρ.Λ. Στίβενσον, του Σιρανό ντε Μπερζεράκ, του Χ.Φ. Λάβκραφτ, του Οράτιου
Γουόλπολ, του Ρέι Μπράντμπερι κ.ά.

Σήμερα, τα έργα αυτά γνωρίζουν νέα άνθηση, ίσως και γιατί, όπως έγραφε σε
ανύποπτο χρόνο ο Μάκης Πανώριος, «η έξαρση του φανταστικού μυθιστορήματος
συμπίπτει σχεδόν πάντα με μια κρίση κοινωνικοπολιτική». Όσο για εκείνους που
πιστεύουν ότι η ίδια η πραγματικότητα ξεπερνά πια κάθε φαντασία, οι ειδικοί
αντιστέκονται. Η φαντασία είναι που πηγαίνει κάθε φορά πιο μπροστά την
πραγματικότητα, λένε, ξεκινώντας από άλλο σημείο εκκίνησης.

Το δαχτυλίδι του… Καβάφη

Σήμερα, όμως, που το Δαχτυλίδι του Άρχοντα του Τόλκιν κέρδισε 4 Όσκαρ, αξίζει
να θυμηθούμε ένα ελληνικό Δαχτυλίδι. Το επτασέλιδο διήγημα του Κωνσταντίνου
Καβάφη «Εις το φως της ημέρας» μπορεί να θεωρηθεί ως γνήσιο δείγμα της
φανταστικής λογοτεχνίας. Σύμφωνα με τον Μάκη Πανώριο, «ο Καβάφης ήταν γνώστης
της λογοτεχνίας του φανταστικού». Το διήγημά του πρωτοδημοσιεύτηκε σε ιταλική
μετάφραση το 1979 από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου του Παλέρμο και
παρουσιάστηκε έναν χρόνο αργότερα στην Ελλάδα, στο πρωτότυπο, από τον Μάριο
Βίτι. Ο Κωνσταντίνος Καβάφης παρουσιάζει τον εαυτό του να συνομιλεί με δύο
φίλους του. Ο ένας απ’ αυτούς περιγράφει μια αλλόκοτη ιστορία, με πρωταγωνιστή
ένα φάντασμα («φάσμα»). Ο Αλέξανδρος Α. λέει: «Θα απεκοιμήθην περί τας 1 1/2,
και τότε μ’ εφάνη ότι εισήλθεν εις το δωμάτιόν μου εις άνθρωπος μετρίου
αναστήματος, έως 40 ετών. Εφορούσε μαύρα ρούχα αρκετά παλαιά και ψάθινο
καπέλλο. Εις το αριστερό χέρι εφορούσε ένα δακτυλίδι το οποίον είχεν ένα
σμαράγδι πολύ μεγάλο. Τούτο με έκαμε εντύπωσιν ως ανάρμοστον με την άλλην του
ενδυμασίαν. Είχε γένεια μαύρα με πολλαίς άσπραις τρίχαις, και κάτι τι
περίεργον στα μάτια, ένα βλέμμα και χλευαστικόν και μελαγχολικόν». Ο παράξενος
άνθρωπος, του ζήτησε βοήθεια, προκειμένου να αποσπάσει θησαυρό κοντά στη Στήλη
του Πομπηΐου. Του δήλωσε ότι δεν ήθελε τον θησαυρό, αλλά ένα μικρό σιδερένιο
κουτί που ήταν από κάτω. Και του έδωσε ραντεβού για την άλλη μέρα, σε
καφενείο. Ο Αλέξανδρος θεώρησε ότι είχε δει όνειρο. Δεν πήγε στο ραντεβού και
την άλλη νύχτα ο μαυροντυμένος επανήλθε. Όταν, κατά τύχη, ο Αλέξανδρος πέρασε
την επομένη μπροστά από το καφενείο, είδε το φάντασμα να κάθεται εκεί και να
τον κοιτάζει. «Διά να με αφαιρέση κάθε αμφιβολία περί της ταυτότητός του
έστρεψε προς εμέ το αριστερό του χέρι και με έδειξε το σμαράγδινον δακτυλίδι
το οποίον με είχε κάμει εντύπωσιν εν τω πρώτω μου ονείρω». Ο φίλος του
Κωνσταντίνου Καβάφη δεν τόλμησε να ακολουθήσει το «φάσμα» και έχασε την
ευκαιρία να γίνει εκατομμυριούχος.

Το διήγημα κλείνει με τον ίδιο τον Κωνσταντίνο Καβάφη να παίρνει τον λόγο:
«Εδώ εσταμάτησεν ο Αλέξανδρος. Η πολλή πίστις και η μεγάλη απλότης μεθ’ ών
έκαμε την διήγησίν του ο Αλέξανδρος, μας εμπόδισεν να την σχολιάσωμεν».

INFO

Επιλογές ανάγνωσης

Ανθολογία «Το ελληνικό φανταστικό διήγημα», τέσσερις τόμοι, επιμέλεια: Μάκης
Πανώριος, Εκδόσεις Αίολος, Τιμή: 18,30 ευρώ κάθε τόμος.

Κωνσταντίνος Ρωμοσιός, «Η απίστευτη συσκευή του δόκτορα Κατσαράκι», Εκδόσεις
Λιβάνη, Τιμή: 11 ευρώ.

Θεοφανώ Καλογιάννη, «Ο θάνατος του ιππότη Τσελάνο και άλλες ιστορίες»,
Εκδόσεις Εστία, Τιμή: 9,06 ευρώ.

Ράνια Κατσαρέα, «Η εποχή του Αξολότλ», Εκδόσεις Οξύ, Τιμή: 6,60 ευρώ.

Δημήτρης Βανέλλης, «Ασμόλ», Εκδόσεις Δίαυλος, Τιμή: 6,71 ευρώ.

Διαμαντής Φλωράκης, «Αναρχία», δεκαλογία, Εκδόσεις Κάκτος, Τιμή: 24,41 ευρώ.

Δημοσθένης Παπαμάρκος, «Ο τέταρτος ιππότης», Εκδόσεις Κέδρος, Τιμή: 7,50 ευρώ.