Ο ζωγράφος που «καταβροχθίζει» τα μοντέλα του

«Benefits Supervisor Resting», 1994. Η Sue Tilley, δημόσιος υπάλληλος στο Ταμείο Πρόνοιας, ήταν λίγο διστακτική πριν αρχίσει να ποζάρει για τον Λούσιαν Φρόιντ. Ο ζωγράφος περίμενε αρκετούς μήνες για να εξαφανισθεί και το τελευταίο ίχνος μαυρίσματος του σώματός της από τις διακοπές, πριν την ζωγραφίσει (από ιδιωτική συλλογή, φωτογραφία: Matthew Hollow)

Πάνε δυο-τρια χρόνια από τότε που έπεσε στα χέρια μου εκείνη η μονογραφία για
τον ζωγράφο Lucian Freud. Με τράβηξε το όνομα: Φρόιντ. Γιατί, για να πω την
αλήθεια, ούτε για τον καλλιτέχνη ούτε και την τέχνη του ήξερα. Και όπως
ξεφύλλιζα το βιβλίο μέσα σ’ εκείνο το φωτεινό βιβλιοπωλείο του Λονδίνου,
παχύσαρκα γυμνά σώματα, ροζ σαν – από – γδαρμένο – δέρμα – ζώου – σε – πίνακα
– με – σκηνές – κυνηγίου, στητά αιδοία, πλαδαρά πέη άρχισαν να αναβλύζουν απ’
τις σελίδες του. Ενδιαφέρον, σκέφθηκα. Κι όπως ήμουν προσηλωμένη, «κλείσ’ το!
κλείσ’ το! Δεν μπορώ να βλέπω τέτοια», ήρθε η φωνή της μητέρας μου. Που με
είχε πλησιάσει, για να μου πει κάτι.

Τώρα αυτά τα γυμνά, μαζί με άλλα έργα του, εκτίθενται στην γκαλερί Tate
Britain του Λονδίνου. Στη μεγαλύτερη αναδρομική έκθεση που παρουσίασε ποτέ ο
Λούσιαν Φρόιντ: 160 εκθέματα, πίνακες, γκραβούρες και σκίτσα επιχειρούν να
συμπτύξουν τις εμπειρίες μιας ζωής. Χωρίς επεξηγηματικές λεζάντες. Χωρίς πολλά
λόγια. Μόνο ζωγραφική. Σ’ ένα στυλ μοναδικό. Μοναδικό στον τρόπο που διεισδύει
ο καλλιτέχνης στην ανθρώπινη σάρκα. Για να εξερευνήσει την ανθρώπινη ψυχή. Και
μπορεί οι πίνακές του να μην είναι απ’ αυτούς που θα κρεμούσαμε στο σαλόνι
μας, αλλά ο ίδιος θεωρείται ο πιο σημαντικός ζωγράφος που ζει στην Αγγλία
σήμερα. Και τα έργα του κοσμούν τις μεγαλύτερες συλλογές τέχνης σε διάφορα
μουσεία του κόσμου.

Στα πρώτα δωμάτια της έκθεσης υπάρχουν νεκρές φύσεις – το έργο Unripe
Tangerine είναι ζωγραφισμένο στην Ελλάδα, στις διακοπές που είχε κάνει στον
Πόρο με τον φίλο του, ζωγράφο John Craxton, τo 1946. Και πορτρέτα.
Ζωγραφισμένα με σχολαστική λεπτομέρεια – το έργο Girl with Roses είναι το
πορτρέτο της πρώτης του γυναίκας, Kitty Garman. Στα μάτια της μπορεί κανείς να
διακρίνει την αντανάκλαση μιας γέφυρας απ’ το κανάλι που βρισκόταν απέναντί
της, όταν την ζωγράφιζε ο καλλιτέχνης. Και μεγάλους πίνακες με φίλους,
ερωμένες, παιδιά και εγγόνια, τη μητέρα και τον πατέρα του. Γιατί αυτά είναι
τα μοντέλα του. Άνθρωποι που γνωρίζει καλά. Όχι επαγγελματίες-μοντέλα. Και
προς το τέλος της έκθεσης τα τεράστια γυμνά του, «που προσπαθούν να προβάλουν
μια ζωγραφική αναπαράσταση της προσωπικότητας πίσω απ’ τη σάρκα», όπως μου
εξηγεί η Lizzy Carey-Thomas, βοηθός-επιμελήτρια της έκθεσης.

Τα περισσότερα μοντέλα του ποζάρουν γυμνά. Μέσα σ’ ένα στούντιο με άδειους
τοίχους, ξύλινο πάτωμα, άσπρο νεροχύτη, μπογιές, πινέλα… κι έναν ξεφτισμένο
καναπέ! Έρμαιο του «θεϊκού» ματιού του παντοκράτορα-καλλιτέχνη. Που συχνά τα
απεικονίζει αφ’ υψηλού. «Η σχέση ζωγράφου και μοντέλου», επεξηγεί ο William
Feaver, βιογράφος του και επιμελητής της έκθεσης, «είναι μια συνωμοτικά στενή
σχέση, μια οικειότητα που μεταφέρεται και στον πίνακα, καθώς αυτός γίνεται το
τρίτο μέλος της σχέσης. Και το πιο σημαντικό: Το αντικείμενο αγάπης».

Αντικείμενο αγάπης; Τα πρόσωπα με τα κρεμασμένα προγούλια; Με τις
μελανιασμένες φλέβες; Τα πεσμένα στομάχια και τα μαραμένα στήθη; Τις
ξεθωριασμένες σάρκες; Αντικείμενο αγάπης οι γυναίκες που μοιάζουν με άνδρες
και το αντίστροφο;

Κριτικοί της τέχνης τον έχουν αποκαλέσει ρεαλιστή ζωγράφο. Και
υποστηρίζουν ότι όπως ο παππούς του, Σίγκμουντ Φρόιντ, ο διάσημος ψυχαναλυτής,
εξερευνούσε το μυαλό, ο εγγονός εξερευνά το σώμα. Θα ήθελα να διαφωνήσω. Όπως
ο Σίγκμουντ μάς έδειξε ότι ποτέ δεν ξέρουμε ακριβώς τι είναι η πραγματικότητα,
έτσι και ο Λούσιαν «καταβροχθίζει» τα μοντέλα του για να μάθει. Και γι’ αυτά.
Αλλά και για τον εαυτό του. «Θα ήθελα τα πορτρέτα μου να μη μοιάζουν με τους
ανθρώπους, αλλά να είναι οι άνθρωποι οι ίδιοι», φιλοδοξεί ο καλλιτέχνης.

Και μαθαίνουμε και εμείς, οι επισκέπτες. Γιατί βρισκόμαστε μπροστά σε
«αντικείμενα αγάπης», απόρροια της εξοικείωσης του καλλιτέχνη με το μοντέλο.
Και όσο πιο πολύ τα κοιτάζουμε, τόσο το καλύτερο. Αντί για πόδια, ρώγες και
στομάχια… αρχίζουμε να αφουγκραζόμαστε ιστορίες. Να γνωρίζουμε ανθρώπους.
Εξάλλου, δεν είναι αλήθεια ότι τώρα τελευταία (ίσως και παλιά) η τέχνη δεν
έχει να κάνει και πολύ με το looking; Γι’ αυτό κι εγώ αντί να κλείσω το βιβλίο
για τον Λούσιαν Φρόιντ, όπως μου είχε μηνύσει η μητέρα μου τότε στο
βιβλιοπωλείο, το αγόρασα. Γιατί μ’ αρέσει να «ακούω» ιστορίες.

Πατέρας έντεκα παιδιών

«Αυτοπροσωπογραφία, αντανάκλαση», 2002 (από ιδιωτική συλλογή, φωτογραφία: John Riddy)

Ο Lucian Michael Freud, Εβραίος στην καταγωγή, γεννήθηκε στις 8 Δεκεμβρίου
1922 στο Βερολίνο. Ο πατέρας του, Ernst, ήταν ο νεώτερος γιος του Σίγμουντ
Φρόιντ. Ο παππούς – σύμφωνα με τον Feaver – κάθε φορά που επισκεπτόταν το
Βερολίνο για θεραπεία καρκίνου της γνάθου του, κροτάλιζε με τα δαχτυλά του τις
μασέλες του στον μικρό Λούσιαν και του ‘κανε αστειάκια. Όταν οι ναζί άρχισαν
να επικρατούν στη Γερμανία, η οικογένεια μετοίκησε στην Αγγλία. Ο Λούσιαν ήταν
μόνο 10 χρόνων. Ατίθασο παιδί. Του άρεσε να αρμέγει κατσίκες, να καβαλάει
άλογα και να ασχολείται με αγροτικές δουλειές. Όχι το σχολείο.

Σπούδασε ζωγραφική στο East Anglian School of Drawing and Painting και στο
Goldsmith College του Λονδίνου. Στην αρχή της καριέρας του ζωγράφιζε
αντικείμενα. Μετά πορτρέτα. Και το στυλ του άλλαξε από το 1960, ζωγραφίζοντας
γυμνά. Έχει παντρευτεί δύο φορές. Έχει 11 παιδιά (από διάφορες γυναίκες).
Πολλά εγγόνια. Σήμερα ζει με την 27χρονη Emily Bearn. Μόλις τελείωσε το
πορτέτο της βασίλισσας της Αγγλίας, για να φιλοτεχνήσει το πoρτρέτο του
γνωστού φωτομοντέλου Kate Moss.

«Μ’ ενδιαφέρουν οι άνθρωποι ως ζώα»

Ο εγγονός του Σίγκμουντ Φρόιντ κληρονόμησε το «μάτι» του παππού. Ο τρόπος με
τον οποίο βλέπει τον κόσμο ο Λούσιαν Φρόιντ είναι διεισδυτικός. Ωμός.
Απόλυτος. Ο Σίγκμουντ ήταν εκείνος που πρωτομίλησε (το 1905) για την
ακαταδάμαστη ανάγκη του ανθρώπου να βλέπει. Συνδέοντας την ευχαρίστηση, η
οποία πηγάζει από το αντίκρυσμα ενός γυμνού κορμιού, με την εμπειρία του
αγγίγματος, ο αναλυτής ταξινόμησε όραση και σωματική υπόσταση στον χώρο της
επιθυμίας. Όραση και σώμα απασχολούν και τον καλλιτέχνη. Μόνο που ο Λούσιαν
αφαιρεί τελείως την επιθυμία. Τα σώματα που ζωγραφίζει δεν είναι ελκυστικά.
«Μ’ ενδιαφέρουν οι άνθρωποι ως ζώα. Γι’ αυτό και μ’ αρέσει να τους
ζωγραφίζω γυμνούς. Γιατί μπορώ να δω περισσότερο μέσα τους», δηλώνει. Αυτό που
εννοεί, υποθέτω, είναι ότι για να τους ζωγραφίσει, τους θέλει παραδομένους.
Χωρίς αυτοεπίγνωση. Και εξωτερικό κάλυμμα. (Ο ζωγράφος δεν δίνει συνεντεύξεις
και αυτά που μαθαίνουμε γι’ αυτόν είναι από τον βιογράφο του William Feaver).

INFO

Η αναδρομική έκθεση με τα έργα του Lucian Freud στην γκαλερί Tate Britain του
Λονδίνου θα διαρκέσει μέχρι τις 22 Σεπτεμβρίου 2002