ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα ποτάμια της οργής

Ενώ εμείς συνεχίζουμε το καλοκαίρι μας στο κυνήγι του Αφαντίνα, τα ποτάμια της
Ευρώπης – ο Έλβας, ο Μολδάβας και τώρα ο Δούναβης – αποφάσισαν να κυνηγήσουν
τις πόλεις και τους πληθυσμούς τους οποίους συντρόφευαν επί αιώνες. Ξαφνικά,
όχι όμως απροειδοποίητα. Γιατί μπορεί η φύση να είναι, εξ ορισμού, απρόβλεπτη,
ο σύγχρονος άνθρωπος όμως, με τη στάση του απέναντί της, είναι αυτός που
κατέστησε παραπάνω από προβλέψιμη την εξέγερσή της. Δεν διαθέτω τις ειδικές
γνώσεις για να μιλήσω για τα αίτια και την ακριβή σχέση που συνδέει τα όλο και
συχνότερα «περίεργα» κλιματολογικά και άλλα φαινόμενα, η εμπειρική όμως και
μόνο παρατήρηση μου απαγορεύει να συνταχθώ με τους λίγους εκείνους επιστήμονες
που ισχυρίζονται πως πρέπει να τα εντάξουμε στη φυσική ροή των πραγμάτων. Η
αισθητή πάνω στο κορμί μας κάθε χρόνο διαφορά της ηλιακής ακτινοβολίας, η
μείωση της ιδιαίτερης γεύσης των καρπών της γης, η εξαφάνιση της κυκλικότητας
των εποχών αποτελούν τόσο απλές και απτές αποδείξεις, που δεν χρειάζεται να
ανατρέξει κανείς σε ευρύτερες και πιο επίφοβες εξελίξεις, όπως το λειώσιμο των
πάγων ή η προϊούσα «ξηροποίηση» (καμία σχέση με το πρόσφατο ελληνικό
φαινόμενο) ολόκληρων ώς τώρα εύφορων περιοχών του πλανήτη. Η σχέση του
ανθρώπου με τη φύση γίνεται ολοένα και πιο ανταγωνιστική και αυτή η πορεία,
φοβούμαι, δεν μπορεί να αναστραφεί όσο η σχέση του ανθρώπου με την κατανάλωση
συνεχίζει να διέπεται από την ίδια αυξητική λογική.

Από πολιτική άποψη – γιατί δεν υπάρχει πολιτικότερο ζήτημα από την
αλληλεπίδραση κοινωνίας και περιβάλλοντος -, δύο είναι νομίζω τα κρίσιμα
σημεία. Το πρώτο αναδεικνύει την ουσιαστική υποχώρηση του κριτηρίου του
γενικού συμφέροντος και τη συνακόλουθη εξασθένηση του κοινωνικού συμβολαίου
που συνδέει κυβερνήτες με κυβερνωμένους. Δεν υπάρχει δραστικότερη εκδήλωση του
κοινού καλού από την ίδια την επιβίωση των μελών μιας κοινωνικής ομάδας, όπως
δεν υπάρχει και αμφιβολία για την άρρηκτη σχέση επιβίωσης και ειρηνικής
συμβίωσης με τη φύση. Θα ανέμενε λοιπόν κανείς η προσπάθεια εξασφάλισης αυτής
της ειρηνικής συμβίωσης να αποτελεί όχι μόνο βασικό στόχο κάθε πολιτικού
προγράμματος αλλά και κύριο μέτρο κρίσης για όλες τις εκλογικές και
κυβερνητικές επιδόσεις. Όπως όλοι ξέρουμε, αυτό δεν συμβαίνει στις σύγχρονες
δημοκρατίες – κατά «περίεργη» μάλιστα σύμπτωση, όσο μεγαλύτερες είναι τόσο
λιγότερο συμβαίνει. Εκτός από τη γενικότερη έλλειψη πολιτικής καλλιέργειας που
θα συνέβαλε στην επιβολή των κατά τεκμήριο ορθών προτεραιοτήτων, είναι
προφανές ότι κάτι έχει πάει στραβά και στη λεγόμενη «διαμεσολάβηση» των
πολιτικών συμφερόντων, στην αναγωγή τους από διάχυτα αιτήματα της κοινωνίας σε
συγκεκριμένα σημεία πολιτικής δράσης. Η μόνιμη διατήρηση των περιβαλλοντικών
στόχων στο ευχολογικό τμήμα της πολιτικής ατζέντας δείχνει ότι τα αντίρροπά
τους οργανωμένα οικονομικά συμφέροντα κερδίζουν συνεχώς τη μάχη διαμόρφωσης
της κρατικής πολιτικής. Γνωρίζουμε με τι μέσα κερδίζεται αυτή η μάχη, χρήσιμο
θα ήταν να συνειδητοποιήσουμε επίσης πως η έκβασή της αφαιρεί από τη
δημοκρατία το ισχυρότερο νομιμοποιητικό της έρεισμα.

Το δεύτερο κρίσιμο μέτωπο είναι το κομματικό, αφορά τους διάφορους επίσημους
οικολογικούς σχηματισμούς. Η μετάβασή τους, μόλις προσεγγίσουν ή διαχειρισθούν
την εξουσία, από μηχανισμούς προστασίας της φύσης σε μοχλούς ενσωμάτωσης των
αντίθετων ακριβώς αξιών, δείχνει ίσως πόσο εγγενώς αντι-οικολογικά είναι τα
ανακλαστικά της εξουσίας, της κάθε εξουσίας. Η αντιμετώπιση, επομένως, του
προβλήματος απαιτεί πρώτα μια βαθιά πολιτιστική, και όχι πολιτική, μεταστροφή.
Τίποτα δεν δικαιολογεί τον λήθαργο των πολιτών – και λιγότερο από όλα το ότι
οι ηγήτορές τους δεν μοιάζουν να ανησυχούν από τη λάβα που καίει.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.