Ένα εργαστήρι κόντρα στη σιωπή

Η Καταρίνα από την Πολωνία και ο Σαμπέρ από το Πακιστάν συμμετείχαν στο πρόγραμμα «Δουλεύοντας με τη Διαφορά», στο Εργαστήρι Δημιουργικής Γραφής για μετανάστες

Μετανάστες στην Ελλάδα. Με πράσινη κάρτα. Από την Αλβανία, το Πακιστάν και την
Πολωνία. Άνθρωποι ανάμεσά μας και την ίδια στιγμή «άγνωστοι». Τους γνωρίζουμε
με τα μικρά τους ονόματα – όπως τον Χασάν της διαφημιστικής καμπάνιας του
υπουργείου Εσωτερικών για την κάρτα εργασίας -, αλλά συνήθως «έως εκεί». «Έως
εκεί» γιατί είναι «ξένοι», γιατί μπορεί να μη μιλούν καλά τη γλώσσα. Οι
περισσότεροι έχουν συνηθίσει το δικό μας βλέμμα που συνήθως «γλιστράει» πάνω
από τα κεφάλια τους.

Κάποιοι νιώθουν «αόρατοι». Οι περισσότεροι ζουν ήδη δέκα χρόνια μαζί μας. Ζωές
στο περιθώριο της δικής μας, διακριτικές και σιωπηλές.

Η Χριστίνα Κόντιλα, ο Σαντζά Αλί, η Καταρίνα Ντούλικ και ο Σαμπέρ Χουσέν
έκαναν μονομερές σπάσιμο της εκεχειρίας σιωπής. Άρχισαν, κατ’ αρχήν, να
μαθαίνουν πώς να γράφουν ελληνικά. Εύκολο; Για όποιον έχει ξεκινήσει στα
σαράντα του να μαθαίνει… κινέζικα ίσως. Εμπειρίες ευχάριστες, δυσάρεστες και
άλλες άξιες να μεταφέρονται ως ανέκδοτο από την εμπλοκή με την ελληνική
γραφειοκρατία κατέστησαν αναγκαίο αυτό το ιδιότυπο «σχολείο ενηλίκων». Οι
μεγάλοι μετανάστες κάθησαν στο θρανίο και άρχισαν να συλλαβίζουν όπως τα
πιτσιρίκια. Στόχος τους να ενταχθούν στην ελληνική κοινωνία, που επέλεξαν να
ζήσουν.

Όμως το σπάσιμο του γλωσσικού εμπάργκο δεν σημαίνει αυτόματα το γκρέμισμα του
τείχους της σιωπής. Οι ξένοι μας προχώρησαν ένα βήμα πιο βαθιά. Πιο βαθιά στον
εαυτό τους. Μέσω τους προγράμματος «Δουλεύοντας με τη Διαφορά» της Χριστιάννας
Λαμπρινίδου, κοινωνιολόγου – θεατρικής συγγραφέως, δοκίμασαν να ψάξουν μέσα
τους – κατ’ αρχήν – και να εκφράσουν συναισθήματα ξεχασμένα.

Απάντησαν σε ερωτήσεις για το σημαίνουν τα σύμβολα (-) και (+) και εκλήθησαν
να απεικονίσουν με αριθμούς την οικογένειά τους.

Στιγμιότυπο από το πρόγραμμα δραματοποιημένης δημιουργικής γραφής. «Ανεβαίνοντας σε ένα τραπέζι τούς ζητήσαμε να μας πουν πώς αισθάνονται εκεί πάνω. Πώς βλέπουν τον εαυτό τους, πώς βλέπουν εμάς και πώς βλέπουν τον φίλο τους, που επίσης ανέβηκε σε ένα τραπέζι. Ανεβασμένοι ψηλά είδαν “κάτω” και ένιωσαν όλη τη δύναμη που υπάρχει μέσα τους», εξηγεί η κ. Λαμπρινίδου

Για όλους ήταν μια μοναδική εμπειρία. Για τη Χριστίνα, όπως η ίδια αποκάλυψε,
«ήταν η πρώτη φορά από τότε που ζει στην Ελλάδα που θυμήθηκε ότι είναι
έξυπνη».

Η Χριστίνα, ο Σαμπέρ, η Καταρίνα και ο Σαντζά δέχθηκαν να καταθέσουν στους
«Ορίζοντες» ορισμένες πολύ προσωπικές στιγμές από όσα έζησαν κατά τη διάρκεια
του προγράμματος. Φωτογραφήθηκαν κατά τη διάρκεια των ιδιότυπων «μαθημάτων» –
σε μερικά από αυτά απεικονίζονται ανεβασμένοι σε ένα τραπέζι.

Όπως εξηγεί η κ. Λαμπρινίδου πρόκειται για δράση που εντάσσεται στο μάθημα
θεάτρου. «Ανεβαίνοντας σε ένα τραπέζι τούς ζητήσαμε να μας πουν πώς
αισθάνονται εκεί πάνω. Πώς βλέπουν τον εαυτό τους, πώς βλέπουν εμάς και πώς
βλέπουν τον φίλο τους, που επίσης ανέβηκε σε ένα τραπέζι. Σας φαίνεται αστείο;
Για όλους ήταν η πρώτη φορά που “έβαλαν” τον εαυτό τους σε πλεονεκτική θέση.
Ανεβασμένοι ψηλά είδαν “κάτω” και ένιωσαν όλη τη δύναμη που υπάρχει μέσα τους.
Έβγαλαν από μέσα τους μνήμες, σκηνές και εικόνες από τη ζωή που είχαν πριν.
Και, πιστέψτε με, πρόκειται για εκπληκτικά δημιουργικούς ανθρώπους που,
ρισκάροντας και τη ζωή τους ακόμα για να επιβιώσουν, “ξέχασαν” πώς είναι η
ζωή. Όπως είχαν ξεχάσει ότι ξέρουν να γράφουν ή μπορούν να περπατούν με το
κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας τους ανθρώπους στα μάτια χωρίς φόβο».

Στα γραφεία του Δικτύου Κοινωνικής Υποστήριξης Προσφύγων και Μεταναστών στα Εξάρχεια στεγάστηκε το πρώτο Εργαστήρι Δημιουργικής Γραφής για μετανάστες που λειτούργησε στην Ελλάδα

Ο Σαμπέρ έγραψε ελληνικά. Ελληνικά με μολύβι, χωρίς τόνους, ούτε κεφαλαία, με
υποτυπώδη σύνταξη, στοιχειώδη ορθογραφία. Μέσα από τα σπασμένα ελληνικά του
όμως ανιχνεύεται η ειλικρίνεια της ψυχής του και η δύναμη της θέλησης. Οι
λέξεις είναι σαφείς και επιλεγμένες.

Γράφει για τη σιωπή: «Όταν ένας άνθρωπος λέει για μένα μην κάνεις αυτή τη
δουλειά… Όταν προχωράω μπροστά με κόβει “έτσι” κι εγώ παγώνω ό,τι είναι μέσα
μου. Μέσα στον κόσμο και ένας άνθρωπος να σταματάει τη φωνή του είναι σα να
σταματάς όλο τον λαό».

«Σιωπή» είναι για τον Σαμπέρ όταν κάποιος του αφαιρεί τον λόγο ή όταν
απευθύνεται προς εκείνον για να του ζητήσει να «κάνει» ή να «μην κάνει» κάτι.
Η χειρότερη απ’ όλες τις σιωπές όμως είναι όταν ο «άλλος» δεν τον βλέπει
ισότιμα, ως «συνάνθρωπο», αλλά ως κάτι «άλλο». Όταν ακούει να τον αποκαλούν –
ούτε καν με το όνομά του – αισθάνεται άσχημα. Σαν να τον κατηγορούν για κάτι
που δεν έκανε. Αυτή η επικοινωνία διά μέσου της σιωπής, όπως λέει ο Σαμπέρ,
είναι συνηθισμένη ειδικά στην Αθήνα. Ο ίδιος δεν βάζει όλους στο ίδιο
τσουβάλι, αφήνει παραθυράκια και χαραμάδες, αισθάνεται πως η έλλειψη
επικοινωνίας στη μεγαλούπολη δεν αφορά μόνο εκείνον. Μέσα από τις λέξεις του
όμως ξετυλίγεται μια κοινωνία που ζει με τουλάχιστον ένα εκατομμύριο «ξένους»
δίπλα της και συχνά επιλέγει την τιμωρία τής «σιωπής» για να καλύψει την
ξενοφοβία της.

Ο Σαμπέρ είναι ένας από τους ξένους που πήραν μέρος στο πρωτότυπο Εργαστήρι –
μία πολιτιστική δράση που η δημιουργός του, η κ. Χριστιάννα Λαμπρινίδη,
ονομάζει «Δουλεύοντας με τη διαφορά».

«Ας ξυπνήσουμε την ψυχή τους»

Η κοινωνιολόγος – θεατρική συγγραφέας κ. Χριστιάννα Λαμπρινίδη

Κινητήρια δύναμη του προγράμματος είναι ο μη κυβερνητικός – μη κερδοσκοπικός
οργανισμός (W) Rightful – Εργαστήρι Δημιουργικής Γραφής. Μέχρις ότου όμως
βρεθούν η Καταρίνα, η Χριστίνα και οι άλλοι μετανάστες υπό την σκέπη του
προγράμματος έγινε πολλή δουλειά προετοιμασίας. Η Ράνια Σταθογιανοπούλου και η
Δήμητρα Αργυρίου, ιδρυτικά μέλη του Οργανισμού, επικοινώνησαν και μίλησαν με
όλες τις οργανώσεις προσφύγων στην Ελλάδα. Χρειάστηκε επίσης να γίνουν πολλές
επισκέψεις σε στέκια μεταναστών στην Αθήνα και αρκετή πειθώ μέχρις ότου
αποφασίσουν κάποιοι να πάρουν μέρος. «Το να βρεις και να πείσεις για τις
προθέσεις σου είναι από μόνο του η μισή δουλειά», εξηγεί η Χριστιάννα
Λαμπρινίδη.

Τα γραφεία του Δικτύου Κοινωνικής Υποστήριξης Προσφύγων και Μεταναστών στα
Εξάρχεια αποτέλεσαν την ιδανική στέγη για το πρόγραμμα – και όχι μόνο. Εκεί ο
Κώστας Αργαλιώτης και η ομάδα του, που δουλεύει εθελοντικά μαθαίνοντας
ελληνικά σε όσους το επιθυμούν, «άνοιξαν τις αγκάλες» στην ομάδα (W) Rightful
που ανέλαβε τα υπόλοιπα.

Η πρωτοβουλία της Χριστιάννας Λαμπρινίδη, η οποία «δουλεύει με τη
διαφορά» από το 1988 στην Ελλάδα και τις ΗΠΑ, αναπτύχθηκε χωρίς δελτία Τύπου
και μακριά από εκδηλώσεις έναρξης με τυπωμένο πρόγραμμα ομιλητών, με χυμό και
καφέ στο διάλειμμα.

Ήσυχα ήσυχα και διακριτικά, με την ουσιαστική υποστήριξη του Ιδρύματος
Μαραγκοπούλου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, άνδρες και γυναίκες από την
Πολωνία, το Πακιστάν, την Αλβανία και το Μπανγκλαντές που μαθαίνουν την
ελληνική γλώσσα και γραφή πείστηκαν να κάνουν μια βουτιά στον εαυτό τους και
ν’ απελευθερώσουν μέσα από τον λόγο και την κίνηση συναισθήματα και σκέψεις.

Οι μετανάστες οι οποίοι πήραν μέρος στο πρόγραμμα είναι άνθρωποι της διπλανής
πόρτας: ζουν στην Αθήνα, σε υπόγεια, ημι-υπόγεια και πρώτους ορόφους στις
οικονομικά προσιτές γειτονιές της πόλης και επιθυμούν σφόδρα, όχι να
αφομοιωθούν, αλλά να ενταχθούν στην ελληνική κοινωνία. Εργάζονται σε
χειρωνακτικές εργασίες (οικοδομές, σερβιτόροι, λάντζα, φορτο-εκφορτώσεις,
καθαρίστριες) και έχουν πράσινη κάρτα ή περιμένουν την έκδοσή της. Βρέθηκαν
στην Ελλάδα αναζητώντας κατ’ αρχήν εργασία και δυνατότητα μιας ζωής.

Μεταξύ των άλλων, οι συμμετέχοντες εκλήθησαν να απαντήσουν σε όποια
γλώσσα επιθυμούσαν σε μια σειρά ερωτημάτων με σκοπό την «εξερεύνηση του εαυτού
και τη σχέση με τον άλλο». Ο γραπτός λόγος και το θέατρο είναι οι μορφές
έκφρασης που χρησιμοποιήθηκαν για να «αναδειχθεί η διαφορά». Και το χτίσιμο
της εμπιστοσύνης απεδείχθη το βασικότερο εργαλείο.

Όπως εξηγούν από το Εργαστήρι Δημιουργικής Γραφής, αναγκαία προϋπόθεση για το
πρόγραμμα είναι πως όσοι δεχθούν να πάρουν μέρος δεν έχουν καμία υποχρέωση να
δώσουν προσωπικά τους στοιχεία. Όπως λένε χαρακτηριστικά: «Εμάς δεν μας
ενδιαφέρει να μάθουμε πώς έφθασε ο “Χ” μετανάστης από το Πακιστάν, πόσα έδωσε
στους δουλεμπόρους, αν ζει με ενοίκιο, αν έχει κάρτα εργασίας ή τι δουλειά
έκανε πριν. Ξέρουμε μόνο ό,τι οι ίδιοι θέλουν να μας αποκαλύψουν. Δεν υπάρχουν
αδιάκριτες ερωτήσεις. Και βεβαίως κανείς δεν είναι υποχρεωμένος να μιλήσει.
Ίσως κάποιοι από τους συμμετέχοντες να έχουν περάσει από την Αστυνομία ή να
έχουν ενδιαφέρουσες ιστορίες να διηγηθούν. Εμάς μας ενδιαφέρει να ξυπνήσουμε
την ψυχή τους».

Το ελληνικό μπορεί να γίνει πολυεθνικό

Γιατί όλα αυτά, κ. Λαμπρινίδου;

«Υπάρχουν ισχυρά παγιωμένα στερεότυπα για τους μετανάστες. Τους βλέπουμε
συνήθως με οίκτο και οι δράσεις που προτείνονται γι’ αυτούς είναι φιλανθρωπία.
Όμως οι μετανάστες δεν είναι ο κακόμοιρος που ζητάει μεροκάματο, αλλά ένας
άνθρωπος όπως ακριβώς κι εμείς. Μέσα από το πρόγραμμα θέλουμε ν’ ανοίξουμε μια
χαραμάδα, για να ανοίξουν πολιτισμικά τα δικά μας σύνορα. Γιατί οι μετανάστες
πριν αποκτήσουν στην Ελλάδα ή όπου αλλού την εικόνα του κακομοίρη που πεινάει,
είχαν μια δική τους ζωή, ένα επάγγελμα και φυσικά αξιοπρέπεια και
δημιουργικότητα. Πιστεύουμε ότι το ελληνικό μπορεί να ανοίξει και να γίνει
πολυεθνικό. Κι αυτή ακριβώς είναι η δύναμη του θεάτρου και της τέχνης,
γενικότερα. Αποτινάσσουμε τη μαρτυριοποίηση των μεταναστών και ακούμε
προσεκτικά τη φωνή τους. Κι έπειτα πιστεύουμε πως η ανταλλαγή πολιτισμών
γίνεται καλύτερα μέσα από την έκφραση απλών ανθρώπων. Μέσα από τη δική τους
εικόνα, μέσα από το δικό τους βίωμα και πώς αυτοί εισπράττουν τον πολιτισμό
τους, μπορούμε να τους πλησιάσουμε καλύτερα».