Δρόμοι

Τα τελευταία λόγια…

… των μεγάλων της ιστορίας υπήρξαν σχεδόν πάντα το ίδιο ενδιαφέροντα όσο και
ένας τηλεφωνικός κατάλογος. Τι και αν περιμένουμε διαμάντια από τους
καλλιτέχνες, τους φιλοσόφους και τους μεγάλους ηγέτες μας κατά την εκπνοή του
βίου τους; Τις περισσότερες φορές το μόνο που μας αφήνουν κληρονομιά είναι
μερικά χιλιοφορεμένα κλισέ. Ο Μπάυρον δεν κατάφερε να σκαρώσει ούτε μια ρίμα:
«Και τώρα θα κοιμηθώ. Καληνύχτα». Άλλες φορές, πάλι, τα τελευταία λόγια των
μεγάλων δεν είναι μόνο αδιάφορα, αλλά και βάρβαρα. «Σηκώστε με, θέλω να χέσω!»
Με αυτά τα λόγια έφυγε από τη ζωή ο μεγάλος Αμερικανός ποιητής Γουόλτ Ουίτμαν.

Κάπως εγωιστικό…

… είναι βέβαια να απαιτούμε από ανθρώπους που διακρίθηκαν σε όλη τους τη ζωή
να φανούν αντάξιοι αυτής της διάκρισης ακόμη και τη στιγμή που βγαίνει η ψυχή
τους. Πάντως, ακόμη και εκείνη την υστάτη στιγμή η Μαρία Αντουανέτα δεν έπαψε
να είναι ευγενική: «Με συγχωρείτε, μεσιέ», είπε στον δήμιό της που άθελά της
του πάτησε το πόδι. Ίσως τα πιο ενδιαφέροντα τα έχουν πει οι λιγότερο
σημαντικοί, όπως ο «δευτεροκλασάτος» Άγγλος θεατρικός συγγραφέας Χένρι Άρθουρ
Τζόουνς, όταν τον ρώτησαν ποια θα ήθελε να μείνει στο προσκεφάλι του, η ανιψιά
του ή η νοσοκόμα του. «Η πιο όμορφη από τις δυο», είπε αυτός. «Παλέψτε για να
βρείτε ποια είναι». Για εκείνους που προτιμούν το χιούμορ του νεκροταφείου,
αμίμητα είναι τα τελευταία λόγια των μελλοθανάτων. Μπροστά στο εκτελεστικό
απόσπασμα, όταν ρωτούν τον κατάδικο Τζέιμς Ρότζες ποια είναι η τελευταία του
επιθυμία, εκείνος ζητάει ένα αλεξίσφαιρο γιλέκο.

Τα πιο γνήσια…

… τελευταία λόγια είναι εκείνα που αναδύονται αβίαστα και φυσικά, όπως
εκείνο που είπε ο Βολταίρος, όταν του ζήτησαν να αποτάξει τον Σατανά: «Δεν
είναι η κατάλληλη στιγμή για να κάνω και άλλους εχθρούς». Ή το άλλο που είπε ο
Μπετόβεν: «Φίλοι, χειροκροτήστε. Η κωμωδία πήρε τέλος». Να προσχεδιάσει κανείς
τι θα πει την τελευταία του στιγμή είναι το ίδιο ανώφελο σαν να προσχεδιάσει
τι θα πει στην απονομή του βραβείου Νόμπελ. Πού να ξέρει πότε ακριβώς ο
Μεγάλος Θεριστής θα τον χτυπήσει με το κοκαλιάρικο δάχτυλό του στον ώμο;
«Κατέβασα 18 ουίσκι σερί. Νομίζω πως έκανα ρεκόρ». Θα μπορούσε ποτέ ο ποιητής
Ντίλαν Τόμας να φανταστεί πως αυτό θα ήταν το κύκνειο «άσμα» του;

Η ώρα…

… του θανάτου δεν είναι ώρα για φιλοσοφίες, συμπεραίνει ο συγγραφέας
Κρίστοφερ Όρλετ που τον απασχόλησαν τα τελευταία λόγια των μεγάλων. Πάλι δίκιο
είχε ο Μαρξ. Όταν του ζήτησαν να πει τα τελευταία του λόγια, εκείνος φώναξε:
«Έξω! Τα τελευταία λόγια είναι για τους ανόητους που δεν είπαν αρκετά όσο ζούσαν».