Ο… Καιάδας της Αρχαίας Αγοράς

Αριστερά: Σε μια γωνιά της Αρχαίας Αγοράς, στη βόρεια πλευρά του Ηφαιστείου (Θησείο), κοντά στο Ιερό της Αφροδίτης Ουρανίας, βρίσκεται το πηγάδι της Ελληνιστικής Εποχής, που έκρυβε τους σκελετούς 450 βρεφών. Πέθαναν άραγε από φυσικό θάνατο ή βρισκόμαστε μπροστά σε έναν αρχαίο αθηναϊκό Καιάδα; Πάνω: Οστά από τη δεξιά ωμοπλάτη του 11χρονου παιδιού, ενός νεογέννητου βρέφους και ενός εμβρύου (από αριστερά προς τα δεξιά) από το πηγάδι της Αρχαίας Αγοράς

Απομονωμένο σε μια γωνιά της Αρχαίας Αγοράς, προς τη βόρεια πλευρά του
Ηφαιστείου (Θησείου), το πηγάδι, βάθους περίπου 21,45 μ., έκρυβε επί 22 αιώνες
καλά το μυστικό του. Ούτε ένα ούτε δύο, αλλά 445 σκελετούς νεογέννητων, δύο
που ανήκαν σε μωρά ηλικίας έξι μηνών και 1,5 έτους, αντιστοίχως, καθώς και
τρία έμβρυα. Βρισκόμαστε μπροστά σε έναν αθηναϊκό Καιάδα ή απλώς σε έναν
ομαδικό τάφο; Και τι γύρευαν στο ίδιο πηγάδι ο σκελετός ενός 11χρονου παιδιού
και ενός μεσηλίκου, που πιθανόν είχαν συγγενική σχέση;

«Είναι πολύ πιθανόν μερικά από τα μωρά να ήταν θύματα βρεφοκτονίας, αν και δεν
έχουμε θετικά στοιχεία για μια τέτοια εκδοχή από τα ευρήματα στο πηγάδι»,
εξηγεί στα «ΝΕΑ» η Σούζαν Ρότροφ, καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο
της Ουάσιγκτον, μία εκ των τριών ερευνητριών του υλικού του αρχαίου πηγαδιού.
«Ωστόσο δεν υπάρχουν αποδεικτικά στοιχεία που να επιβεβαιώνουν πως κάτι
ανάλογο συνέβαινε στην Αθήνα του 2ου αιώνα π.Χ. – ή ακόμα ενωρίτερα ή
αργότερα».

«Δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι», διευκρινίζει η Λίζα Λιτλ, υποψήφια
διδάκτορας του Τμήματος Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου της Ιντιάνας, η οποία
μελετά επίσης τα οστά «για το αν τα νεογέννητα που κατέληξαν στο πηγάδι ήταν
άρρωστα ή ανάπηρα. Ένα από τα μεγαλύτερης ηλικίας μωρά, διαπιστώθηκε ότι είχε
κρανιακό κάταγμα στο πίσω μέρος του κεφαλιού. Φαίνεται όμως πως η πληγή
επουλώθηκε εν μέρει, κάτι που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το συγκεκριμένο
βρέφος έζησε τουλάχιστον επί δύο εβδομάδες. Υπάρχουν και περιπτώσεις που έχουν
εντοπιστεί σπασμένα οστά, χωρίς σημάδια επούλωσης. Δεν μπορούμε όμως να πούμε
με σιγουριά αν τα κατάγματα προκλήθηκαν πριν ή μετά τον θάνατο, διότι ένα
κάταγμα προθανάτιο μοιάζει πολύ με ένα μεταθανάτιο.

Ούτε το ενδεχόμενο ο θάνατος να προήλθε από ασθένεια είναι εύκολο να
διαπιστωθεί σε βρεφικά οστά, διότι η διάρκεια ζωής του ατόμου είναι μικρή με
αποτέλεσμα να μην υπάρχει το χρονικό περιθώριο να αποτυπωθούν τα ίχνη της
αρρώστιας πάνω τους. Το 11χρονο παιδί ήταν άρρωστο, όπως δείχνουν οι
μορφολογικές και μετρικές αναλύσεις, που έχουν γίνει μέχρι σήμερα, αλλά και
όπως προκύπτει από την καθυστέρηση στην ανάπτυξη του σκελετού και τις κακώσεις
των οστών. Η έρευνα όμως συνεχίζεται σχετικά με τις πιθανές διαγνώσεις και δεν
μπορούμε ακόμη να γνωρίζουμε από τι έπασχε».

Το πηγάδι, τα ευρήματα του οποίου χρονολογούνται την Ελληνιστική Εποχή
και συγκεκριμένα μεταξύ των ετών 175 και 160/150 π.Χ., βρίσκεται σε μια
απομονωμένη θέση, εκεί που παλαιότερα βρίσκονταν εργαστήρια χαλκοποιών, στην
πίσω πλευρά της Στοάς του Διός, στα βόρεια του Ηφαιστείου και κοντά στο
λεγόμενο Ιερό της Αφροδίτης Ουρανίας. Όταν είχε ανασκαφεί, το 1937, θεωρήθηκε
πως περιείχε οστά μόνο 175 βρεφών. Μια επιστροφή όμως το 1995 σε εκείνο το
ξεχασμένο υλικό, άφησε άφωνους τους ερευνητές. Οι σκελετοί δεν ήταν 175, αλλά
450!

«Κάποια από τα μωρά μπορεί να πέθαναν από φυσικά αίτια», διευκρινίζει η κ.
Λιτλ. «Πρέπει να επισημάνουμε πως σε όλες τις προβιομηχανικές κοινωνίες υπήρχε
πολύ υψηλή βρεφική θνησιμότητα. Πολύ μεγαλύτερη τουλάχιστον σχετικά με τη
σημερινή, αν λάβει κανείς υπόψη του τις μελέτες των ειδικών ερευνητών σύμφωνα
με τις οποίες 200 στα 1.000 νεογέννητα δεν κατάφερναν να επιβιώσουν», ενώ
«υψηλή θνησιμότητα παρατηρείται και όταν υπάρχουν φαινόμενα λοιμού ή λιμού
(επιδημίας ή πείνας)», συμπληρώνει η κ. Ρότροφ, η οποία θεωρεί όμως ότι για να
συνέβη κάτι τέτοιο θα έπρεπε να υπάρχει μεγαλύτερη ηλικιακή γκάμα νεκρών.

Όποιο σενάριο και αν ισχύει, το βέβαιο είναι πως «πρόκειται για
μοναδική περίπτωση στα ελληνικά χρονικά», εξηγούν οι δύο ερευνήτριες. «Έχουν
βρεθεί οστά βρεφών και σε άλλα πηγάδια της Αρχαίας Αγοράς, αλλά όχι σε τέτοιο
αριθμό. Θα πρέπει να υπάρχουν ανάλογα και σε άλλα μέρη, απλώς δεν έχουν
ανακαλυφθεί. Δεν αποκλείεται μάλιστα να ήρθαν στο φως και στο παρελθόν, αλλά
να μην αναγνωρίστηκαν ή να μην εκτιμήθηκαν όπως έπρεπε».

Στο πηγάδι οι ανένταχτοι

Και η παρουσία του 11χρονου, αλλά και του μεσήλικου άνδρα, πώς δικαιολογείται;
«Τόσο τα βρέφη όσο και το παιδί, αλλά και ο άνδρας, φαίνεται πως ο καθένας για
διαφορετικό λόγο είχαν μία “ασυνήθιστη” θέση στην κοινωνία και γι’ αυτό δεν
ετάφησαν σε νεκροταφείο. Τα μωρά ίσως να μη θεωρούνταν κανονικά μέλη της
κοινωνίας, λόγω της ηλικίας τους. Το παιδί φαίνεται πως ήταν άρρωστο και κατά
συνέπεια απομονωμένο από το κοινωνικό σύνολο και βέβαια από το νεκροταφείο.
Κάτι ανάλογο πρέπει να συνέβαινε και με τον άνδρα, διότι όλες οι αρθρώσεις του
είχαν προχωρημένη οστεοαρθρίτιδα. Δεν αποκλείεται όμως τα δύο μεγαλύτερα άτομα
να έπεσαν θύματα δολοφονίας ή ακόμη και να έπεσαν στο πηγάδι, να πνίγηκαν και
να ποτέ μην ανέσυρε τις σορούς τους κανείς. Οι πιθανότητες θα είναι πάντα
ανοιχτές», εξηγεί η κ. Λιτλ.

Τώρα οι τρεις ερευνήτριες θα προχωρήσουν σε εξέταση DNA των οστών για να
διαπιστώσουν το φύλο των βρεφών, καθώς και θα εξετάσουν την οδοντική ανάπτυξη,
ώστε να διαπιστωθεί η ακριβής ηλικία θανάτου.

Σκουπίδια και σκύλοι!

Τι άλλο έκρυβε το πηγάδι; «Οστέινα εργαλεία, βιοτεχνικά σκουπίδια,
κατάλοιπα τροφών και σκελετούς περίπου 150 σκύλων!», εξηγεί στα «ΝΕΑ» η τρίτη
ερευνήτρια Λιν Σνάιντερ, ανθρωπολόγος του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας
και συνεργάτις του εργαστηρίου Wiener της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών
της Αθήνας. «Ίσως να ήταν αδέσποτοι ή ίσως να είχαν προσφερθεί ως θυσία για
την αίσια έκβαση μίας γέννας ή για τον εξαγνισμό μετά τον τοκετό. Ανάμεσά τους
βρίσκει κανείς από κουταβάκια έως και ενήλικα ζώα, αρσενικά και θηλυκά και δεν
φέρουν κανένα τραύμα ή ίχνος που να μαρτυρεί την αιτία θανάτου τους».

Και βέβαια δεν θα μπορούσαν να λείπουν άφθονα αγγεία, ανάμεσά τους και ένα
μπιμπερό, ενώ η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στο φως μία μικρή ερμαϊκή στήλη με
κεφαλή θεάς που δεν έχει ταυτιστεί και μία ελεφαντοστέινη λαβή ξίφους.