Διαστάσεις Επίκαιρη πάντα η «αδύναμη σκέψη»

Τζάνι Βάτιμο: «Υπερασπίζομαι τον απελευθερωτικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας»

«Αδύναμη σκέψη» (pensa-mento debole): έτσι λεγόταν ένα κίνημα που γεννήθηκε
στην Ιταλία στις αρχές της δεκαετίας του ’80 για να απαντήσει στις ιδεολογικές
υπερβολές του ’68, υπερασπιζόμενο ταυτόχρονα τον απελευθερωτικό χαρακτήρα των
ιδεολογιών εκείνων. Διαπιστώνοντας ότι η κοινωνία έχει χάσει την εμπιστοσύνη
της για το μέλλον, αλλά διαχωρίζοντας κατηγορηματικά τη θέση του από την
τρομοκρατία και οργανώσεις όπως οι Ερυθρές Ταξιαρχίες, το ρεύμα αυτό τάχθηκε
υπέρ μιας κοινωνίας χωρίς αυταρχισμούς και βία. Η έμφαση στην «αδυναμία», όπως
εκφραζόταν και στη συλλογική μελέτη «Αδύναμη σκέψη» που κυκλοφόρησε το 1983,
ήταν μια απάντηση στις «ισχυρές» μορφές σκέψης: τους εθνικισμούς, την
ξενοφοβία, την τρομοκρατία. Με άλλα λόγια, κάθε είδους φονταμενταλισμό.

«Ο θάνατος του Θεού σηματοδοτεί πάνω απ’ όλα το τέλος της σταθερής δομής του
ανθρώπου και, κατά συνέπεια, στερεί από το νόημά της οποιαδήποτε διακήρυξη ότι
ο Θεός υπάρχει ή δεν υπάρχει», τόνιζε ο Τζάνι Βάτιμο σε ένα από τα κείμενα
εκείνης της μελέτης. Ο 66χρονος ιταλός φιλόσοφος εξακολουθεί να υπερασπίζεται
το ρεύμα της «αδύναμης σκέψης» και αρνείται ότι ο φιλελεύθερος χαρακτήρας του
διευκόλυνε την επιτυχία ανθρώπων όπως ο Μπερλουσκόνι. Ο σημερινός πρωθυπουργός
– λέει ο Βάτιμο σε συνέντευξή του στην Ελ Παΐς – είναι η ευρωπαϊκή εκδοχή του
αμερικανού «αυτοδημιούργητου», του self made man. Η άνοδός του ήταν αποτέλεσμα
της ατμόσφαιρας που επικράτησε στην Ιταλία μετά τα Καθαρά Χέρια, όταν
εγκαταλείφθηκε η πολιτική ως ιδεολογική μάχη. Ο Μπερλουσκόνι εκμεταλλεύτηκε τη
δυσπιστία, αν όχι την αηδία της κοινής γνώμης απέναντι στην παλιά πολιτική
τάξη. Η ταχύτητα με την οποία πλούτισε, όμως, έχει προκαλέσει μια καινούργια
δυσπιστία. Μπορεί να μην υπάρχουν αποδείξεις για τις διασυνδέσεις του με
διάφορες Μαφίες, το βέβαιο όμως είναι ότι ο Μπερλουσκόνι ευνοήθηκε σκανδαλωδώς
από πολιτικούς όπως ο Κράξι.

Για να πολεμήσει τέτοια φαινόμενα απαξίωσης της πολιτικής, που έχουν πολλά
κοινά σημεία με τον φασισμό, ο Βάτιμο πέρασε και από το κοινοβούλιο, στις
τάξεις της Αριστεράς. Παραμένει όμως κυρίως φιλόσοφος, μαθητής του Χάιντεγκερ
και του Νίτσε, φανατικός οπαδός των αρχών της φθαρτότητας και της αέναης
κίνησης. Πιστεύει, μαζί με τον Νίτσε, ότι δεν υπάρχουν αλήθειες πέρα και πάνω
από την ιστορική τους συγκυρία. Δεν υπάρχει κάποια «αντικειμενικότητα», κάποια
απόλυτη αλήθεια, με βάση την οποία να μπορούμε να κρίνουμε γεγονότα και
ιστορικές περιόδους. Όλα είναι ευάλωτα, φθαρτά, ασταθή. Αναφερόμενος στην
ενσάρκωση, ο Απόστολος Παύλος μίλησε για «κένωση», για αποβολή δηλαδή της
θείας δύναμης από τον Ιησού, για «εξευτελισμό του Θεού». Η ιδέα ότι ο Θεός
χρειάστηκε να εξευτελιστεί, να ταπεινωθεί, είναι τελείως αντίθετη σε ένα Θεό
ισχυρό, αμετάβλητο και αιώνιο, ένα Θεό έξω από τον χρόνο.