Εκεί που η ελληνική γλώσσα λογίζεται θησαυρός…

Γκαλιτσιανό. Το τελευταίο πραγματικά ελληνόφωνο χωριό της Καλαβρίας, που αποκαλείται «Η Ακρόπολη της Μεγάλης Ελλάδας». Ζώνεται από τον ποταμό Αμεντολέα και τα βουνά και ατενίζει από μακριά το Ιόνιο Πέλαγος

Η ύπαρξη των ελληνόφωνων της Κάτω Ιταλίας δεν είναι ένας μύθος για τουριστική
εκμετάλλευση. Κάποιοι «το παλεύουν» το πράγμα. Καθώς στενεύει ο κύκλος της
προφορικής μετάδοσης της μειονοτικής γλώσσας, συνδέουν τη διατήρηση της
γλώσσας, της συνείδησης και του τρόπου ζωής με το άνοιγμα, τη φυγή προς τα
εμπρός.

Ζώντας μεταξύ του ονείρου της Μεγάλης Ελλάδας και της σκληρής πραγματικότητας,
απέναντι από το ηφαίστειο της Αίτνας, οι τελευταίοι ελληνόφωνοι της Καλαβρίας
στην Κάτω Ιταλία παλεύουν για μια καλύτερη ζωή σε μία από τις πιο όμορφες και
πιο φτωχές περιοχές της Ευρώπης. Αρκούν λίγες ημέρες κοντά τους για να
διαπιστώσεις ότι το θαύμα της διατήρησης της γκρεκανικής διαλέκτου οφείλεται
στους φτωχούς βοσκούς και αγρότες. Ότι όσο κι αν φαίνεται παράδοξη η πρόσφατη
απόφαση να υιοθετήσουν το ελληνικό αλφάβητο, δεν είναι οπισθοδρόμηση. Υπάρχουν
άνθρωποι αποφασισμένοι, που δουλεύουν χρόνια γι’ αυτό τον στόχο, που δεν
μπορεί να είναι σήμερα αυτοσκοπός αλλά ενδιαφέρει ευρύτερα στον βαθμό που
μπορεί να βοηθήσει την περιοχή να βγει από το τέλμα.

Ο θησαυρός τους είναι η γλώσσα. Από μια ιδιοτροπία της ιστορίας και της
γεωγραφίας, στην καρδιά της πάλαι ποτέ Μεγάλης Ελλάδας, απέμεινε ή
σχηματίσθηκε μια ελληνόφωνη νησίδα. Μέσα σ’ αυτήν επιβιώνουν αρχαίες δωρικές
λέξεις, φράσεις που συναντώνται μόνο στον Όμηρο ή στα κείμενα του Ησιόδου, ήθη
και έθιμα, τραγούδια και χοροί. Εδώ και το λίκνο της διάσημης Ταραντέλας,
κυκλικού χορού που τον χορεύει όλη η Ιταλία από τη Νάπολη και κάτω. Η γλώσσα
που μιλιέται ακόμα είναι μεσαιωνική. Λες και το ρολόι του χρόνου να σταμάτησε
στον 12ο αιώνα όταν έφυγαν οι τελευταίοι βυζαντινοί άρχοντες από την περιοχή.
Κατόπιν εισέρευσαν πολλές ιταλικές λέξεις και λέξεις της τοπικής καλαβρέζικης
διαλέκτου. Η γραφή ήταν ελληνική μέχρι τον 16ο αιώνα. Ξεριζώθηκε συστηματικά.
Χαίρεσαι να αναγνωρίζεις τα ελληνικά τοπωνύμια και ονόματα, παντού, στις
πινακίδες.

Τι κι αν ξεριζώθηκε το ορθόδοξο τυπικό στη θρησκεία μέσα από διωγμούς
πάσης φύσεως. Η γλώσσα, η προφορική παράδοση διατηρήθηκε πεισματικά. Και όταν
ανακαλύφθηκαν οι ελληνόφωνοι από τους φιλολόγους και διέρρευσε το θέμα
διεθνώς, οι λάτρεις του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού βρήκαν ένα συγκινητικό
παράδειγμα επιβίωσής του.

«Με το τσιγκέλι» αποσπάσαμε την πληροφορία από τον καθηγητή Καρμέλο
Λουτσέρα ότι σήμερα στα εννιά ελληνόφωνα χωριά ζουν περί τους 20.000
κατοίκους, από τους οποίους ένα 20% (4.000) καταλαβαίνει και μιλά τα
γκρεκανικά – ενώ αυτοί που τα μιλούν κανονικά υπολογίζονται μόλις στο 20% του
συνόλου των ελληνόφωνων. Είναι οι γεροντότεροι, οι παππούδες. Βέβαια,
ελληνόφωνοι καλύτερα οργανωμένοι υπάρχουν και στην Απουλία. Αυτοί είναι άλλος
λογαριασμός.

Πρόκειται λοιπόν για έναν μύθο; Τα νούμερα είναι σχετικά. Μιλώντας λ.χ. με τον
84χρονο κύριο Πάγκαλλο, βοσκό και μοναδικό κάτοικο ενός χωριού-φάντασμα, χωρίς
ηλεκτρικό, που λέγεται Ρογκούδι, ένα αληθινό προπύργιο των ελληνόφωνων
προστατευμένο από φαράγγι, μάθαμε ότι εκκενώθηκε υποχρεωτικά μετά το 1970
έπειτα από κατολισθήσεις. Με τον ένα τρόπο ή τον άλλο, χιλιάδες ελληνόφωνοι
σκόρπισαν από τα χωριά τους και τράβηξαν γι’ αλλού.

Η ελληνικότητα, πάντως, δεν είναι μόνο στη γλώσσα. Το πρώτο χαρακτηριστικό της
ο διχασμός, η συμπλοκή, ζει και βασιλεύει μεταξύ των ελληνόφωνων. Πρώτη
διάσταση, μεταξύ των φτωχών ανθρώπων που τη μιλούν και των «λογίων» που την
καλλιεργούν.

Αρκετοί από αυτούς που ζουν απομονωμένοι στα βουνά, κτηνοτρόφοι και αγρότες,
και είναι οι μόνοι που μιλούν κανονικά μεταξύ τους στα γκρεκανικά, δεν βλέπουν
με καλό μάτι την παρέμβαση για την εισαγωγή της γραφής. Είτε με το ελληνικό
είτε με το λατινικό αλφάβητο. Θέλουν η γλώσσα τους να παραμείνει «προφορική»
για να μην αλλοτριωθεί από τις πιο ισχυρές γλώσσες.

Υπάρχουν όμως άλλοι συνειδητοποιημένοι που πιστεύουν ότι με την
εισαγωγή της γραφής και τη διδασκαλία της διαλέκτου, όπως και της νέας
ελληνικής γλώσσας παράλληλα, μπορεί να αποκατασταθεί η συνέχεια και η
αξιοπρέπεια της γκρεκανικής διαλέκτου και των ανθρώπων της. Έτσι, στην
ελληνόφωνη Καλαβρία λειτουργούν εννέα σχολεία διαφόρων βαθμίδων με δασκάλους
Έλληνες και ντόπιους και κάπου 160 συνειδητούς μαθητές, ενώ λειτουργούν και
μια ντουζίνα πολιτιστικοί σύλλογοι.

Πέρα από τις διαφωνίες για τη γλώσσα, όλοι οι άνθρωποι που μιλήσαμε, είτε στο
ορεινό Γκαλιτσιανό και τη διατηρητέα πρωτεύουσα των γκρεκόφωνων, τη χώρα του
Βούα (του βοδιού), που εποπτεύει το Ιόνιο, είτε στην παραθαλάσσια Μπόβα
Μαρίνα, συμφωνούν σ’ ένα πράγμα: κάποιοι δεν θέλουν να αναπτυχθεί η περιοχή με
τις ζαφειρένιες παραλίες, τη λεπτή άμμο και το εθνικό πάρκο της ενδοχώρας του
ποταμού Αμεντολέα.

Ποιοι; Μα, αυτοί που θέλουν εργάτες για τον βορρά. Επιπλέον, η Κάτω Ιταλία
είναι ένα προπύργιο των συντηρητικών και πίσω απ’ όλα υπάρχει η Μαφία που
ελέγχει τα πάντα.

Δηλαδή, ρωτάμε, η εισαγωγή ή όχι της γραφής για τη γλώσσα των ελληνόφωνων
πρέπει να έχει τη σύμφωνη γνώμη της Μαφίας; «Η Μαφία δεν ενδιαφέρεται για
τέτοια ψιλοπράγματα. Μόνο για ό,τι έχει σχέση με χρήματα»…

«Γυναικεία τιμή είναι να ξέρεις πώς να ζήσεις»

Τρεις γενιές ελληνόφωνων μάς καλωσορίζουν στην ίδια αυλή του χωριού Γκαλιτσιανό. Η γιαγιά με τη μαγκούρα, η κόρη και τα εγγόνια

Οι συζητήσεις με τις γυναίκες που συναντήσαμε στον συνεταιρισμό «Το Αργαλειό»,
όπου πλέκουν με το βελονάκι και κόβουν σε κομμάτια παλιά υφαντά για να τα
κάνουν σεμέν, ήταν διαφωτιστικές. «Γιατί να μάθουν τα παιδιά μας τα γκρεκανικά
ή τα ελληνικά;», λέγανε οι μανάδες. «Καλύτερα να μάθουν ιταλικά και αγγλικά
για να βρουν καμιά δουλειά». Στο επιδοτούμενο σεμινάριο κατάρτισης διδασκόντων
την ελληνική γλώσσα μετράμε 18 άνεργες κοπέλες πανεπιστημιακής μόρφωσης και
έναν άνδρα. Τι άλλο να κάνουν οι άνθρωποι; Από το ολότελα, καλά είναι και τα
ελληνικά… Θεωρούνται τυχεροί ή με «μέσον» όσοι επιλεγούν να συμμετάσχουν.

Ο παιδίατρος και δάσκαλος Τίτο Σκουϊλάτσι, που δεκαετίες παλεύει για την
αποκατάσταση της ταυτότητας των ελληνόφωνων, το δηλώνει ξεκάθαρα: «Είμαστε
Έλληνες».

«Η ελληνικότητα βρίσκεται στο αίμα μας», μας λέει ο νεαρός δάσκαλος της Μπόβα
Μαρίνα, Πασκουάλε Κασίνο. Απαριθμώντας τις αξίες και τα χαρακτηριστικά της,
αναφέρει πρώτα τη σύγκρουση, τη διχόνοια, τη δυσπιστία. Κατόπιν τη φιλοξενία,
τη μοναξιά, την περηφάνια και τη μελαγχολία που βλέπεις και στα τραγούδια, τον
έρωτα που είναι μια για πάντα, την κτητικότητα που τον συνοδεύει. «Θέλει όμως
προσοχή, γιατί όταν παντρεύεσαι έναν άνθρωπο, παντρεύεσαι μαζί και όλη του την
οικογένεια».

Το κυρίαρχο αλλά και το κοινό στοιχείο που συνδέει όλους τους κατοίκους της
Καλαβρίας είναι ο δεσμός με την οικογένεια. Ο σεβασμός. Ειδικά οι Γκρεκάνοι,
όμως, αν… μπλέκουσιν στην οικογένεια, κανείς δεν φθάνει στα άκρα. Γιατί από
την οικογένεια, από το όνομα, σε γνωρίζουν και αν πας σε ξένο χωριό σε ρωτάνε
πώς σε λένε. «Όμως αυτό που σε κάνει άνδρα είναι η τιμή», υπογραμμίζει ο
Πασκουάλε.

Εννοείτε τον άνδρα ή τον άνθρωπο, γιατί και η γυναίκα έχει τιμή…

«Τον άνδρα. Η τιμή για τη γυναίκα είναι να ξέρεις πώς να ζήσεις. Να έχεις
στόμα, αλλά να μην πεις κακά πράγματα, να προσέχεις τους άλλους. Γιατί, αν
κάνεις λάθος, το λάθος πέφτει σε όλους».