Οι «Βρικόλακες» του Ευριπίδη

Η Νούρια Έσπερτ στη «Μήδεια» του Μιχάλη Κακογιάννη

Θυμάμαι, π.χ., τον «Ορέστη» του Ευριπίδη στο Στάδιο Λαμίας, μάλλον το 1954.
Μετάφραση του σκηνοθέτη, πεζή και η υποκριτική κάτι σαν μια σοβαρότερη Γκόλφω.
Πρέπει να πω πως η επιχείρηση εκείνη, σε μιαν εποχή που η ύπαιθρος Ελλάδα δεν
είχε παρά την θεατρική εμπειρία των μπουλουκιών και της νούτικης φάρσας, ένας
θίασος καλών ηθοποιών (και ο Λειβαδέας είχε νέους μεν, αλλά καλούς ηθοποιούς,
τη Μαλαίνα Ανουσάκη, τον Δενδρινό, τον Κατσιγιάννη, την Πολύζου, τον Ορφέα
Ζάχο – ακόμη και τον Θανάση Παπαγεωργίου κάπου τον εντόπισα) που έπαιζε με το
ύφος έστω αστικού δράματος Ευριπίδη, ήταν μια πολύτιμη προσφορά για τη
μετεμφυλιακή ελληνική προαστιακή ύπαιθρο.

Αυτά πριν από πενήντα χρόνια. Αλλά το να ξαναδεί κανείς, εν έτει 2002, στο
Ηρώδειο με ισπανικό θίασο την άποψη Λειβαδέα είναι από τα άγραφα. Ο Καλός
εκείνος, για την εποχή του πρωτοπόρος, δεν θα τολμούσε να φανταστεί πως η
μέθοδός του βρικολάκιασε και ήρθε να πιει το αίμα της έρμης τραγωδίας στην
Ελλάδα, ελέω Πολιτιστικής Ολυμπιάδας. Εκτός αν υπάρχουν κάποιες άγνωστες σε
όλους μας εποχές που αφορούν την παραίτηση του Μιχάλη Κακογιάννη από την
προεδρία της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας και για να μη μείνει παραπονεμένος τον
άφησαν να παίξει στο Ηρώδειο. Να παίξει βέβαια με τις νηπιακές του κούκλες,
γιατί αυτό που είδαμε ως «Μήδεια» του Ευριπίδη στο Αρχαίο Ωδείο είναι ένα
είδος κουδουνίστρας, ένα θεατρικό κουπεπέ, τα πρώτα δοντάκια ενός θεατρικού
μωρού, τα πρώτα «κούκου-τα».

Δεν μπορούσε κανείς να φανταστεί πως με τη σφραγίδα ενός επίσημου Φεστιβάλ και
στο όνομα των πολιτιστικών, τάχα, ανταλλαγών θα βλέπαμε αυτή τη σχολική
παράσταση. Τι λέω, ο αστόχαστος. Μπορώ, ανά πάσα στιγμή, να αποδείξω με
μαγνητοσκοπημένα ντοκουμέντα πως είκοσι σχολικές παραστάσεις αρχαίου δράματος
από αυτές που συναγωνίζονται κάθε χρόνο στον διαγωνισμό του υπουργείου
Παιδείας είναι σημαντικότερες ως σύλληψη, επαγγελματικότερες ως εμφάνιση και
γονιμότερες ως στοιχειώδης περί το πρόβλημα της ερμηνείας του αρχαίου δράματος
προβληματισμός.

Όσες παραστάσεις του Κακογιάννη αρχαίου δράματος έχουμε δει στην Ελλάδα
(«Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, «Τρωάδες») απέδειξαν πως ο καλός κινηματογραφικός
σκηνοθέτης έχει για την τραγωδία απλοϊκές απόψεις που αγγίζουν μιαν αισθητική
στην καλύτερη περίπτωση ιψενικού δράματος και στη χειρότερη δραματικού
ειδυλλίου. Η απλοϊκή αυτή άποψη δεν μπορεί καν να υποθέσει ούτε το μέγεθος των
τραγικών ηρώων ούτε το ρίγος τών δι’ ελέου και φόβου περαινομένων παθημάτων.

Ο Κακογιάννης συχνά διασώθηκε, επειδή στηρίχτηκε σε μεγάλες ηθοποιούς.
Τώρα όμως ατύχησε. Η κυρία Νούρια Έσπερτ, που την είχαμε και παλιότερα δει σε
μιαν ανεκδιήγητη «Σαλώμη» του Όσκαρ Ουάιλντ, πάλι στο «Ηρώδειο», δεν ξέρω τι
μετράει στη χώρα της ή τι μετρούσε κάποτε. Και δεν ξέρω αν ανταποκρίνεται στα
πράγματα και όχι στις δημόσιες σχέσεις πως ΑΥΤΗ η «Μήδεια» που είδαμε είναι
για τους Ισπανούς η Μήδεια του Αιώνα, θα πρέπει επειγόντως να διευκρινιστεί
περί ποίου αιώνα πρόκειται ή σε ποιον αιώνα βρίσκεται η ισπανική υποκριτική ή
τα ισπανικά περί υποκριτικής κριτήρια.

Η κυρία Έσπερτ παίζει με τα τερτίπια του παλιού βωβού κινηματογράφου. Με μια
ατσαλάκωτη, σιδερωμένη μάσκα προσώπου, σαν αλαβάστρινη κούκλα, άσπαστη και
γυαλιστερή, προσπαθεί να αρθρώσει ποιητικό λόγο. Φωνή δεν έχει πλέον, σχεδόν
ψελλίζει και ψιθυρίζει. Η αγωνία της να εκφραστεί φαίνεται στα χέρια της, που
νευρικά, σπασμωδικά ανοιγοκλείνουν σαν μαριονέτας χέρια. Τέτοιο βέκιο παίξιμο
στην Ελλάδα και στον χώρο της τραγωδίας πρέπει να ανατρέξει κανείς στη
μακαρίτισσα Κοτσάλη, όταν την πήρε το ποτάμι.

Δεν θα μείνω στους ταλαίπωρους Ισπανούς ηθοποιούς που υποδύθηκαν τους άλλους
ρόλους. Παίζανε, όπως φαντάζομαι θα παίζουν τα ισπανικά μπουλούκια ποιότητας
στα βουνά και στα ρουμάνια «Ματωμένο Γάμο» του Λόρκα, όπως δηλαδή εδώ παίζανε
κάποτε στις περιοδείες «Γκόλφω». Σ’ αυτήν την αναλογία βοήθησαν και τα
ισπανικά κοστούμια του Μεντζικώφ, ωραία καθαυτά, που αν υπήρχε σκηνοθετικός
προβληματισμός θα μπορούσε (γιατί όχι) η «Μήδεια» (μια φλογερή, φόνισσα
Κάρμεν) να ενοφθαλμιστεί στα ισπανικά και τσιγγάνικα ιδίως ήθη. Αλλά πώς να
περάσουν αυτά από τη σκέψη του κ. Κακογιάννη. Μια αράβισσα «Μήδεια», φερμένη
από έναν Ίβηρα στην Ισπανία, προδομένη ερωτικά, τι πιο αυθεντικό και άκρως
ευριπιδικό μοντέλο. Ο Ευριπίδης, το έχω γράψει συχνά, πειραματίστηκε στον
τρόπο που μια βάρβαρη (Μήδεια, Ανδρομάχη) προσπαθεί να προσαρμοστεί στα
ελληνικά ήθη ή σε μια Ελληνίδα (Ελένη, Ιφιγένεια) που προσπαθεί να
προσαρμοστεί και να επιβιώσει στα βαρβαρικά ήθη.

Ψιλά γράμματα αυτά για τον Κακογιάννη, μόλο που δεν αγνοεί τι καταπληκτικά
πράγματα έκανε ο Νιναγκάβα με την ιαπωνική «Μήδεια» και τον Χίρα και ο Λούο
Ζινλίν με τη κινέζική του «Μήδεια».

Ευχόμαστε ο Θεός να μη μας επιφυλάξει μιαν άλλη τόσο τραυματική «Μήδεια» του
αιώνα. Γκώσαμε. Φθάνει πια, έλεος, θα το φάμε το φαΐ μας!

Ο χορός

Αν θέλει κανένας να αποδείξει πόσο μακριά, στο παρελθόν, είναι νυχτωμένος ο
κ. Κακογιάννης, δεν έχει παρά να ρίξει μια ματιά στον τρόπο που αντιμετωπίζει
τον χορό της τραγωδίας. Δώδεκα ευσταλείς κοπελίτσες, με φωνές πολύ ωραιότερες
και δυνατότερες από την κατακαημένη πρωταγωνίστρια, λένε με τη σειρά τους
κάνοντας ένα βήμα μπροστά, όπως στις σχολικές απαγγελίες, το ποιηματάκι τους.
Α! όλα κι όλα. Όλες λένε κάτι, μη μείνει καμιά με το παράπονο. Χορός χωρίς
μέλος, χωρίς ομαδικό ήθος (μόνο κάτι σωματικά θροΐσματα, αντιδράσεις τις
έλεγαν οι παλιές, πεθαμένες χορογράφοι, όταν κάτι σημαντικό συμβαίνει στη
σκηνή). Δεν πάει να λέει ο Ευριπίδης στο ένα χορικό ύμνους για τον κολασμένο
έρωτα, σε άλλο ύμνους για την Αθήνα, σε άλλο αποτροπές για την παιδοκτονία,
για τον κ. Κακογιάννη τα πάντα σαρώνει ο οδοστρωτήρας μιας αφελούς,
στεντόρειας ρητορικής μπραβούρας.

INFO

Η «Μήδεια», σε σκηνοθεσία Μιχάλη Κακογιάννη, με την Νούρια Έσπερτ,
παρουσιάστηκε στο Ηρώδειο, στις 29 Ιουνίου.