«Μανούλα μου ν’ αντέξουν οι κινητήρες»

Δεξιά: Στρατιώτης των Ειδικών Δυνάμεων της Ονδούρας. Την ήττα της εθνικής ομάδας ποδοσφαίρου από το Σαλβαδόρ ακουλούθησε ένοπλη σύρραξη ανάμεσα στις δύο χώρες, την οποία ο Πολωνός δημοσιογράφος και συγγραφέας Ρίσαρντ Καπισίνσκι περιγράφει συναρπαστικά στο βιβλίο του «Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου» Αριστερά: Το εξώφυλλο του βιβλίου, που θα κυκλοφορήσει τον Σεπτέμβριο από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο

Περπατούσαμε σ’ έναν άδειο δρόμο προς το Σαλβαδόρ, η ατμόσφαιρα ήταν υπέροχη,
ο ήλιος έδυε. Βασικά, ο ήλιος ήταν αυτός που μας βοήθησε να βγούμε από τη
δύσκολη κατάσταση. Γιατί ξαφνικά οι οπερατέρ της τηλεόρασης έβγαλαν τα
φωτόμετρα και αποφάνθηκαν ότι ήταν πλέον πολύ σκοτεινά για φωτογραφίες. Δεν
μπορούσαν να τραβήξουν τίποτα, ούτε γενικά πλάνα, ούτε κοντινά, ούτε κίνηση,
ούτε ακινησία. Και η πρώτη γραμμή του μετώπου ήταν ακόμα μακριά. Μέχρι να
φτάναμε, θα είχε νυχτώσει.

Σύσσωμη η ομάδα πήρε τον δρόμο της επιστροφής. Κάτω από το δέντρο, δίπλα από
τα κανόνια, μας περίμεναν εκείνοι που έπασχαν από καρδιά, εκείνοι που θα
έγραφαν γενικά σχόλια και εκείνοι που είχαν επιστρέψει νωρίτερα, γιατί είχαν
απορροφηθεί από την κουβέντα ή είχαν ξεχάσει τα φίλτρα.

Ο ιδρωμένος και αξύριστος ταγματάρχης (λεγόταν Πολίκαρπο Παζ) κανόνισε μ’ ένα
στρατιωτικό καμιόνι και μας πήγε για διανυκτέρευση στα μετόπισθεν του μετώπου,
στην κωμόπολη Νακαόμε. Εκεί κάναμε μια σύσκεψη και αποφασίσαμε οι Αμερικανοί
να τηλεφωνήσουν αμέσως στον πρόεδρο και να τον παρακαλέσουν να δώσει εντολή να
μας πάνε να δούμε όλο το μέτωπο, να μας οδηγήσουν εν τω μέσω της μάχης, στην
κόλαση των πυροβολισμών, στην ποτισμένη με αίμα γη.

Το πρωί έστειλαν ένα αεροπλάνο για να μας μεταφέρει στο άλλο άκρο του μετώπου,
όπου διεξάγονταν άγριες μάχες. Η νυχτερινή βροχή είχε μετατρέψει τον διάδρομο
του στρατιωτικού αεροδρομίου στη Νακαόμε σ’ έναν βάλτο στο χρώμα της σκουριάς.
Το παλιό, ντιζελοκίνητο DC-3, μαύρο από τα καυσαέρια, εξείχε από το νερό σαν
υδροπλάνο. Τα πλαϊνά του αεροπλάνου, που την προηγούμενη μέρα είχε πληγεί από
καταδιωκτικά του Σαλβαδόρ, ήταν όλο τρύπες μπαλωμένες με απλάνιστες σανίδες. Η
θέα αυτών των απλών σανίδων τρόμαξε εκείνους που έλεγαν πως πάσχουν από
καρδιά. Έμειναν εκεί κι ύστερα επέστρεψαν στην Τεγκουσιγκάλπα.

Αλλά εμείς πήγαμε στο άλλο άκρο του μετώπου, στη Σάντα Ρόσα δε Κοπάν. Κατά την
προσγείωση το αεροπλάνο ξερνούσε τόση φωτιά και καπνό όσο ένας πύραυλος που
εκτοξεύεται στο φεγγάρι. Στον αέρα έτριζε και τριζοβολούσε, τρεκλίζοντας σαν
μεθυσμένος που τον πάει από ‘δώ κι από ‘κεί μια φθινοπωρινή ανεμοθύελλα. Μια
έκανε θανάσιμες βουτιές, μια πεταγόταν προς τα πάνω σε μια κίνηση απελπισίας.
Ποτέ κανονικά, ποτέ σε ευθεία γραμμή. Στο αεροπλάνο, που ήταν μεταγωγικό, δεν
υπήρχαν ούτε πάγκοι ούτε καθίσματα. Είχαμε γραπωθεί από μια μεταλλική
χειρολαβή, γιατί πηγαίναμε από τοίχο σε τοίχο. Ο άνεμος που μπούκαρε από τις
μεγάλες χαραμάδες μάς έπαιρνε τα κεφάλια. Μόνο οι πιλότοι, δύο νεαρά, ανέμελα
αγόρια, μας χαμογελούσαν μέσα από τους καθρέφτες, σαν να είχαν επινοήσει ένα
ωραίο παιχνίδι.

«Το σημαντικότερο», μου φώναζε μέσα από τον θόρυβο των μηχανών και τη βοή του
ανέμου ο Αντόνιο Ροντρίγκεζ από το EFE, «είναι να αντέξουν οι κινητήρες.
Μανούλα μου, μόνο να αντέξουν οι κινητήρες!».

Στη Σάντα Ρόσα δε Κοπάν, μια μικρή, νυσταλέα κωμόπολη, γεμάτη τώρα από στρατό,
ένα καμιόνι μάς μετέφερε μέσα από λασπωμένα δρομάκια στους στρατώνες. Οι
στρατώνες ήταν σ’ ένα παλιό ισπανικό φρούριο, που το περιέβαλλε ένα γκρίζο,
φουσκωμένο από την υγρασία τείχος. Όταν μπήκαμε μέσα, στην αυλή ανέκριναν
τρεις τραυματισμένους αιχμαλώτους.

«Μίλα!», ούρλιαζε ο αξιωματικός που έκανε την ανάκριση, «πες τα όλα!».

Οι αιχμάλωτοι τραύλιζαν, εξαντλημένοι από την αιμορραγία. Στέκονταν γυμνοί
μέχρι τη μέση, ο ένας με τραύμα στην κοιλιά, ο άλλος με τραύμα στον ώμο, και ο
τρίτος με διαλυμένο από θραύσμα χέρι. Εκείνος με το τραύμα στην κοιλιά δεν
άντεξε πολύ, βογκούσε, έκανε μια στροφή σαν να χόρευε και σωριάστηκε χάμω. Οι
άλλοι δύο σιωπούσαν, κοιτούσαν τον πεσμένο φίλο τους με σβησμένο, απλανές
βλέμμα.

Ένας αξιωματικός μάς πήγε στον διοικητή της φρουράς. Ο χλωμός, κουρασμένος
διοικητής δεν ήξερε τι να μας κάνει. Διέταξε να μας μοιράσουν στρατιωτικές
φανέλες. Διέταξε τον υπασπιστή του να φέρει καφέ. Ο διοικητής φοβόταν ότι ανά
πάσα στιγμή μπορούσαν να καταφτάσουν μονάδες του Σαλβαδόρ. Η Σάντα Ρόσα ήταν
κοντά στο κύριο μέτωπο επίθεσης του αντιπάλου, δηλαδή δίπλα στον δρόμο που
ένωνε τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό Ωκεανό. Το Σαλβαδόρ, που βρίσκεται στον
Ειρηνικό, φιλοδοξούσε να κατακτήσει την Ονδούρα, που βρίσκεται στον Ατλαντικό.
Μ’ αυτόν τον τρόπο το μικρό Σαλβαδόρ θα γινόταν ξαφνικά μια υπερδύναμη των δύο
ωκεανών. Ο πιο σύντομος δρόμος έως τον Ατλαντικό από το Σαλβαδόρ περνούσε
ακριβώς από το σημείο όπου ήμασταν εμείς – μέσω Οκοτοπέκε, Σάντα Ρόσα δε
Κοπάν, Σαν Πέδρο Σούλα, έως το Πουέρτο Κόρτες. Οι μονάδες τεθωρακισμένων της
εμπροσθοφυλακής του Σαλβαδόρ είχαν ήδη εισχωρήσει βαθιά στο έδαφος της
Ονδούρας. Επέλαυναν με τη διαταγή να βγουν στον Ατλαντικό, να βγουν στην
Ευρώπη, να βγουν στον κόσμο!

Το ραδιόφωνό τους επαναλάμβανε: «Λίγη φασαρία και βαβούρα και τελειώσαμε με
την Ονδούρα».

Πιο αδύναμη και φτωχή, η Ονδούρα αμυνόταν λυσσαλέα. Μέσα από τα ανοιχτά
παράθυρα των στρατώνων βλέπαμε τους ανώτερους αξιωματικούς να ετοιμάζουν τις
μονάδες τους για το μέτωπο. Νεαροί νεοσύλλεκτοι παρατάσσονταν σε χαλαρές
σειρές. Ήταν λεπτοκαμωμένα, μελαψά αγόρια, όλοι Ινδιάνοι, με πρόσωπα σφιγμένα,
φοβισμένα, αλλά και πεισμωμένα. Οι αξιωματικοί έλεγαν κάτι, έδειχναν με το
δάχτυλο τον μακρινό ορίζοντα. Ύστερα ερχόταν ο παπάς και ράντιζε με αγιαστούρα
τις διμοιρίες που πήγαιναν στον θάνατο.

Το μεσημέρι πήγαμε με ανοιχτό φορτηγό στο μέτωπο. Στα πρώτα σαράντα χιλιόμετρα
όλα κύλησαν ήρεμα. Ξαφνικά, κίνηση στον δρόμο. Είχαμε φτάσει στο σημείο όπου,
σ’ ένα τριγωνικό ξέφωτο, έφερναν τους τραυματίες. Μερικοί κείτονταν σε φορεία,
κάποιοι άλλοι κατ’ ευθείαν στο χορτάρι. Κοντά τους γυρόφερναν μερικοί
στρατιώτες και δύο νοσοκόμοι, γιατρός δεν υπήρχε. Δίπλα τέσσερις στρατιώτες
έσκαβαν έναν λάκκο. Οι τραυματίες κάθονταν ήρεμα, υπομονετικά, και αυτό που σε
εξέπληττε πιο πολύ ήταν αυτή η υπομονή, αυτή η ασύλληπτη, υπεράνθρωπη αντοχή
στον πόνο, η τόσο χαρακτηριστική στους Ινδιάνους. Κανείς δεν φώναζε, κανείς
δεν ζητούσε βοήθεια. Οι στρατιώτες τούς μοίραζαν νερό, οι νοσοκόμοι
περιποιούνταν τα τραύματά τους όπως μπορούσαν. Αυτό που αντίκρυσα δεν το
χωρούσε το μυαλό μου. Ένας από τους νοσοκόμους, κρατώντας ένα νυστέρι,
περνούσε από τραυματία σε τραυματία και έβγαζε τις σφαίρες από μέσα τους όπως
βγάζεις τα κουκούτσια από ένα μήλο. Ο άλλος έριχνε στο τραύμα ιώδιο και το
σκέπαζε με γάζα.

Μετά οι νοσοκόμοι έβαλαν ορό σ’ έναν στρατιώτη που πέθαινε. Είχαν μαζευτεί
πολλοί περίεργοι και παρακολουθούσαν τη σκηνή. Μερικοί είχαν καθήσει γύρω από
το φορείο στο οποίο ο τραυματίας πέθαινε, μερικοί άλλοι στέκονταν στηριγμένοι
στα ντουφέκια τους. Πρέπει να ‘ταν γύρω στα είκοσι. Τον πέτυχαν έντεκα
σφαίρες. Αν αυτές οι έντεκα σφαίρες είχαν χτυπήσει κάποιον ηλικιωμένο και
αδύναμο άντρα, θα είχε πεθάνει αμέσως. Αλλά οι σφαίρες βρήκαν ένα σώμα νέο,
δυνατό, με γερή κράση, και ο θάνατος βρήκε αντίσταση. Ο τραυματίας κειτόταν
αναίσθητος, ήδη από την άλλη πλευρά της ύπαρξης, αλλά κάποιο απομεινάρι ζωής
έδινε μέσα του την τελευταία απελπισμένη μάχη. Ο στρατιώτης ήταν γυμνός ως τη
μέση και όλοι έβλεπαν πώς σφίγγονταν οι μύες του και πώς πάνω στο μελαψό του
δέρμα έτρεχε ο ιδρώτας. Αυτοί οι τεντωμένοι μύες και τα ποτάμια του ιδρώτα
έδειχναν πόσο σκληρή είναι η μάχη που δίνει η ζωή με τον θάνατο. Όλοι
παρακολουθούσαν περίεργοι τούτη τη μάχη, γιατί ήθελαν να ξέρουν πόση δύναμη
υπάρχει μες στη ζωή και πόση δύναμη υπάρχει μες στον θάνατο. Όλοι ήθελαν να
δουν πόσο χρόνο η ζωή μπορεί να αντιπαλέψει τον θάνατο και αν μια νέα ζωή, που
υπάρχει ακόμα και δεν θέλει να παραδοθεί, θα κατάφερνε να νικήσει τον θάνατο.

«Υπάρχει πιθανότητα να ζήσει;», ρώτησε ένας στρατιώτης.

«Αποκλείεται», αποφάνθηκε ο νοσοκόμος κρατώντας ψηλά πάνω από τον τραυματία το
μπουκάλι με τον ορό.

Έπεσε βαριά σιωπή. Ο τραυματίας ανάσαινε γρήγορα, σαν ύστερα από ένα μακρύ και
δύσκολο τρέξιμο.

«Τον ξέρει κανείς;», ρώτησε μετά από λίγο κάποιος στρατιώτης.

Η καρδιά του τραυματία δούλευε εντατικά, ακουγόταν ο πυρετώδης χτύπος της.

«Κανείς», απάντησε ένας άλλος στρατιώτης.

Από τον δρόμο ανέβαιναν φορτηγά, μούγκριζαν οι μηχανές τους. Δίπλα, στο δάσος,
τέσσερις στρατιώτες έσκαβαν έναν λάκκο.

«Είναι δικός μας ή δικός τους;», ρώτησε ένας στρατιώτης που καθόταν πλάι στο
φορείο.

«Άγνωστο», απάντησε ύστερα από μια στιγμή σιωπής ο νοσοκόμος.

«Είναι της μάνας του», είπε ένας στρατιώτης που στεκόταν δίπλα.

«Και τώρα του Θεού», πρόσθεσε μετά από λίγο ένας άλλος.

Έβγαλε το καπέλο του και το κρέμασε στην κάννη του ντουφεκιού του.

Ο τραυματίας έτρεμε, κάτω από το γυαλιστερό, μελαψό δέρμα του πάλλονταν οι
μύες του.

«Τι δύναμη που έχει η ζωή», είπε με κατάπληξη ένας στρατιώτης που στηριζόταν
στο ντουφέκι του. «Επιμένει να υπάρχει. Να υπάρχει».

Οι άλλοι παρακολουθούσαν τον τραυματία σκεφτικοί, επικρατούσε σιγή. Εκείνος
ανέπνεε πια όλο και πιο αργά, το κεφάλι του έγερνε προς τα πίσω. Οι στρατιώτες
που κάθονταν δίπλα του έβαλαν τα χέρια τους γύρω από τα γόνατά τους και
κουλουριάστηκαν, σαν να έσβησε η φωτιά και να φύσηξε κρύος αέρας. Μετά από
σιωπή που κράτησε αρκετή ώρα, κάποιος είπε:

«Έφυγε. Ό,τι ήταν έφυγε».

Έμειναν έτσι λίγη ώρα, κοιτάζοντας με φόβο τον νεκρό, και ύστερα,
διαπιστώνοντας πως τίποτα πια δεν επρόκειτο να γίνει, άρχισαν να διαλύονται.

Προχωρήσαμε. Άρχισαν οι στροφές, ατέλειωτες στροφές, και ξαφνικά πίσω από μια
στροφή πέσαμε στην αναμπουμπούλα του πολέμου. Στρατιώτες τρέχανε και
πυροβολούσαν, ψηλά βούιζαν τα βλήματα, από τις δύο πλευρές του δρόμου τα
αυτόματα έριχναν ριπές. Ο οδηγός φρέναρε απότομα κι ακριβώς εκείνη τη στιγμή
στον δρόμο μπροστά μας έσκασε ένα βλήμα. Αμέσως μετά ένα σφύριγμα και άλλη μια
έκρηξη, και άλλη. Χριστέ και Κύριε, σκέφτηκα, είναι το τέλος. Ήταν σαν το
φορτηγό να το σάρωσε κάποιος τυφώνας. Όλοι πηδούσαν, ο ένας πάνω από τον άλλο,
στο έδαφος, για να κυλιστούν γρήγορα στο χαντάκι, να χαθούν. Καθώς έτρεχα,
είδα με την άκρη του ματιού μου έναν χοντρό οπερατέρ της γαλλικής τηλεόρασης
που, αλαφιασμένος, παράδερνε καταμεσής του δρόμου ψάχνοντας την κάμερά του.
Κάποιος φώναξε «Πέσε κάτω!» – και μόνον τούτη η φωνή, όχι οι εκρήξεις των
χειροβομβίδων ούτε τα γαζώματα των αυτόματων όπλων, τον συνέφερε. Ο οπερατέρ
σωριάστηκε χάμω σαν νεκρός.

Έτρεχα προς την κατεύθυνση που μου φαινόταν πως ήταν πιο ήρεμα, μέσα από
θάμνους, προς τα κάτω, προς τα κάτω, όσο πιο μακριά από τη στροφή όπου μας
βρήκαν όλα αυτά, κατέβηκα μια πλαγιά, γυμνή γη, γλιστρούσα στο ολισθηρό
αργιλόχωμα, κι ύστερα στους θάμνους, βαθιά μέσα στους θάμνους, αλλά δεν έτρεξα
πολύ, γιατί ξαφνικά μπροστά μου, πολύ κοντά, ξέσπασε καταιγισμός πυρών, οι
σφαίρες ούρλιαζαν, σπαρτάριζαν μες στα κλαδιά. Έπεσα κι έγινα ένα με τη γη.

Όταν συνήλθα και άνοιξα τα μάτια μου, είδα μια σπιθαμή γης και πάνω της να
περπατάνε μυρμήγκια.

Ακολουθούσαν τα μονοπάτια τους, το ένα πίσω από το άλλο, προς διάφορες
κατευθύνσεις. Δεν ήταν η κατάλληλη στιγμή για να κάθεται κανείς και να τα
παρακολουθεί, αλλά η εικόνα των μυρμηγκιών που περπατούσαν ήρεμα, η εικόνα
ενός άλλου κόσμου, μιας άλλης πραγματικότητας, με συνέφερε. Βούλωσα καλά τ’
αυτιά μου με τα χέρια και, με τη μύτη κολλημένη στη γη, παρακολουθούσα τα
μυρμήγκια.

Δεν ξέρω πόση ώρα κράτησε αυτό, αλλά, όταν σήκωσα το κεφάλι, είδα μπροστά μου
το πρόσωπο ενός στρατιώτη.

Παρέλυσα. Αυτό που φοβόμουν περισσότερο ήταν να πέσω στα χέρια των
Σαλβαδορινών, γιατί τότε με περίμενε ένας βέβαιος θάνατος. Επρόκειτο για έναν
στρατό βάναυσο, φανατικό, που στην τρέλα του πολέμου εκτελούσε όποιον έπεφτε
στα χέρια του. Τουλάχιστον έτσι πίστευα επηρεασμένος από την προπαγάνδα της
Ονδούρας. Έναν Αμερικανό ή έναν Άγγλο ίσως και να μην τον πείραζαν – αν κι
αυτό όχι απαραίτητα. Την προηγουμένη είχαμε δει στη Νακαόμε έναν Αμερικανό
ιεραπόστολο κατασφαγμένο από τους Σαλβαδορινούς.

Κι ο στρατιώτης είχε ξαφνιαστεί. Έρποντας μέσα στους θάμνους, με είδε μόλις
την τελευταία στιγμή. Ίσιωσε το κράνος του, που ήταν καλυμμένο με κλαδιά και
χόρτα. Είχε αυλακωμένο, μελαψό, ξερακιανό πρόσωπο. Στο χέρι του έσφιγγε ένα
παλιό μάουζερ.

«Ποιος είσαι, εσύ;», ρώτησε.

«Κι εσύ από ποιο στρατό είσαι;».

«Ονδούρα», απάντησε, γιατί, κοιτάζοντάς με, κατάλαβε ότι πρέπει να ήμουν
ξένος, ούτε δικός τους ούτε των άλλων.

«Ονδούρα! Αδερφέ μου!», είπα όλο χαρά και τράβηξα από την τσέπη ένα χαρτί.

Ήταν η επιστολή του αρχηγού του στρατού της Ονδούρας, του συνταγματάρχη
Ραμίρεζ Ορτέγκα, προς τις μονάδες του μετώπου, που επέτρεπε την παραμονή μας
στο πεδίο των εχθροπραξιών. Μια τέτοια επιστολή έλαβε ο καθένας μας στην
Τεγκουσιγκάλπα, πριν αναχωρήσουμε για το μέτωπο.

Είπα στον στρατιώτη ότι έπρεπε να φτάσω στη Σάντα Ρόσα και ύστερα στην
Τεγκουσιγκάλπα, για να στείλω τηλεγράφημα στη Βαρσοβία. Ο στρατιώτης χάρηκε
γιατί υπολόγισε – και σωστά – πως με διαταγή του αρχηγού του στρατού (η
επιστολή διέταζε όλους τους υφιστάμενους να μου παράσχουν βοήθεια), μπορούσε
να αποσυρθεί μαζί μου στα μετόπισθεν.

«Θα πάμε μαζί, senior», είπε ο στρατιώτης. «Ο senior θα πει ότι με διέταξε να
πάω μαζί του».

Ο συγγραφέας

Ο Ρίσαρντ Καπισίνσκι είναι Πολωνός δημοσιογράφος και συγγραφέας, γεννημένος
στο Πινσκ. Διακρίθηκε ως πολεμικός ανταποκριτής και έζησε 27 επαναστάσεις και
πραξικοπήματα στην Αφρική, στην Ασία και στη Λατινική Αμερική. Φλέρταρε πολλές
φορές με τον θάνατο στα πολεμικά μέτωπα. Έχει γράψει το «Από τον ένα πόλεμο
στον άλλο», το «Ιμπέριουμ», τον «Πόλεμο του ποδοσφαίρου», τον «Έβενο».

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής